W czasach, gdy normy społeczne stają się coraz bardziej elastyczne, a hejt – zwłaszcza w przestrzeni internetowej – zdaje się być na porządku dziennym, szacunek bywa postrzegany jako coś przestarzałego, a nawet zbędnego. Czy w takim świecie warto jeszcze uczyć dzieci szacunku – zarówno wobec siebie, jak i innych? A jeśli tak, to jak robić to skutecznie?
Słowa takie jak: „Trzeba szanować starszych”, „Okazuj szacunek drugiemu człowiekowi” czy „Odnoś się do wszystkich z szacunkiem” – to znane nam od dzieciństwa formułki, które często powtarzano nam w domu czy w szkole. Nawet jeśli obecne pokolenie również je słyszy, to aby zrozumieć ich głębokie znaczenie, potrzeba czegoś więcej.
To, żeby dziecko mogło naprawdę pojąć, czym jest szacunek, wymaga gruntownego wytłumaczenia oraz przykładów z życia codziennego. Im szybciej nauczymy je, co kryje się pod tym pojęciem i jak przejawia się ono w zachowaniu na co dzień, tym pełniej rozwinie w sobie umiejętności społeczne i większą empatię. Dodatkowo zbuduje silniejsze relacje z innymi i nauczy się rozpoznawać, kiedy samo jest traktowane z należnym szacunkiem – a kiedy nie.
Szacunek – definicja
Szacunek to postawa wyrażająca cześć i poważanie wobec osób, wartości lub rzeczy. Według Słownika Języka Polskiego PWN oznacza „stosunek do osób lub rzeczy uważanych za wartościowe i godne uznania”. Źródło Wikipedii dodaje takie określenia jak respekt, estyma, atencja, pokłon czy poszanowanie. To pojęcie obejmuje zarówno sposób myślenia, jak i konkretne zachowania wobec ludzi z otoczenia.
Co to jest szacunek?
Szacunek w codziennych relacjach ułatwia życie w zgodzie z innymi ludźmi. Pozwala stworzyć atmosferę, w której nawzajem rozumiemy swoje potrzeby, dominuje obustronna akceptacja oraz poszanowanie praw każdego człowieka – bez względu na jego wiek, pozycję społeczną czy wyznawane poglądy. Jeśli chodzi o nasze codzienne życie i sytuacje, szacunek przejawia się w tym, jak mówimy, słuchamy czy reagujemy na innych. To coś znacznie głębszego niż zwykła uprzejmość – jest bowiem fundamentem interakcji społecznych.
Rozmawiając o szacunku z dzieckiem, nie musimy sięgać po słownikowe definicje ani używać skomplikowanego języka. Im prościej przekażemy mu tę wartość, tym łatwiej będzie mu ją zrozumieć i przyjąć. Wystarczy jeśli powiemy, że szacunek oznacza gotowość do zaakceptowania drugiej osoby taką, jaka jest – z jej odmiennymi od naszych opiniami na różnorodne wzięte z życia tematy, samodzielnie podejmowanymi decyzjami i sposobem patrzenia na świat. Uczy ponadto empatii, wspiera budowanie silnych, wartościowych relacji z różnymi osobami oraz wzmacnia autorytet osobisty.
Szacunek to także uznanie prawa innych do własnych myśli i przekonań oraz umiejętność zachowania spokoju i dystansu, nawet w sytuacjach, gdy się z kimś nie zgadzamy. Umożliwia prowadzenie konstruktywnych rozmów – takich, których bazą są argumenty mające na celu zrozumienie, a nie przeciągnięcie na swoją stronę czy „wygraną” w dyskusji. To również przejaw dobrego wychowania, taktownych gestów i troski o respektowanie praw i granic drugiego człowieka.
Warto przy tym pamiętać, że wiedza teoretyczna to dla dzieci za mało. Jako że są świetnymi obserwatorami, najwięcej uczą się, czerpiąc z codziennych zachowań dorosłych – w tym wypadku rodziców lub opiekunów. Dlatego poza rozmowami i tłumaczeniem ważne jest, by dawać im przykład w praktyce – pokazywać, jak szacunek wygląda w działaniu, w sytuacjach dnia codziennego.
Szacunek wyrażany słowem i zachowaniem
Okazywanie szacunku w rozmowie polega na komunikowaniu się w sposób asertywny – taki, który pozwala wyrażać własne opinie bez naruszania granic drugiej osoby. Osiągniemy ten efekt, używając zwrotów podkreślających naszą subiektywną perspektywę, takich jak:
- „Z mojego punktu widzenia…”;
- „Sądzę, że…”;
- „Chciałbym dodać…”;
- „Patrzę na to trochę inaczej…”.
Jednocześnie warto też zaznaczać, że poważamy odmienność stanowiska naszego interlokutora. Takie komunikaty mogą przybierać formę zwrotów:
- „To interesujący punkt widzenia”;
- „Nie myślałem o tym w ten sposób”;
- „Proszę, rozważ również ten argument…”.
Szanując drugiego człowieka, dajemy mu to odczuć również sposobem prowadzenia konwersacji – nie ma w niej osądów, ocen ani szufladkowania. W rozmowie zdecydowanie powinniśmy wystrzegać się podnoszenia głosu, gwałtownych gestów i zachowań, takich jak np. zaciskanie pięści, nerwowe krążenie po pokoju czy pochylanie się nad rozmówcą.
Jeśli chodzi o mowę ciała i sposób zachowania, szacunek wyraża się m.in. poprzez przestrzeganie granic psychologicznych. Przyjmuje się, że w kontaktach prywatnych komfortową odległość stanowi około 0,5 m, natomiast w sytuacjach formalnych od 1 do nawet 1,5 m.
Ważne jest również dopasowanie się postawą i gestami do swojego interlokutora. Można siedzieć lub stać – ważne tylko, żeby obie osoby zajmowały tę samą pozycję. Duże znaczenie ma także aktywne słuchanie. Aby nasz rozmówca je odczuł, możemy potakiwać, potwierdzać słownie („Tak…”, „Rozumiem…”, „Jasne…”), a także wyrażać zaangażowanie swoją mimiką.
Co ważne, nie przerywajmy drugiej stronie – pozwólmy jej wypowiedzieć się do końca, utrzymując kontakt wzrokowy i obserwując jej mowę ciała. Gestykulacja, mimika i ton głosu są dodatkowym źródłem informacji o emocjach i nastawieniu rozmówcy.
Jak pokazać dziecku, czym jest szacunek w codziennym życiu?
Aby dziecko zrozumiało, czym jest szacunek, warto wskazać mu konkretne sytuacje i zachowania, które go wyrażają. Oto kilka prostych przykładów:
1. Mowa ciała i mimika
Uprzejmy uśmiech, patrzenie rozmówcy w oczy, skupienie na jego słowach i unikanie przerywania – to podstawowe oznaki szacunku. Takie zachowanie pokazuje, że naprawdę słuchamy i zależy nam na drugiej osobie.
2. Używanie zwrotów grzecznościowych
Zwroty w rodzaju „Dzień dobry”, „Dziękuję”, „Przepraszam” mogą wydawać się oczywiste lub wyświechtane, mają jednak wielką moc. Warto też uczyć dziecko, by w kontaktach z dorosłymi używało formy „Pan” lub „Pani”, chyba że ktoś wyraźnie zaproponuje przejście na „ty”.
3. Zwracanie uwagi na innych
Szacunek oznacza również troskę o komfort innych. Przebywając w miejscach publicznych, powinniśmy brać pod uwagę i respektować przestrzeń i spokój ludzi wokół nas. Włączanie głośnej muzyki w autobusie, ignorowanie szczególnych potrzeb osób starszych czy niepełnosprawnych to zachowania dowodzące braku empatii. Ustąpienie miejsca czy założenie słuchawek to małe gesty, które mają duże znaczenie.
4. Punktualność i przestrzeganie ustaleń
Przychodzenie na czas i dotrzymywanie ustaleń stanowi sposób na okazanie szacunku dla zaangażowania innych. Dodatkowo jest dowodem naszej odpowiedzialności. Co ważne, zasada ta obowiązuje w każdej sytuacji, tj. zarówno podczas spotkań w gronie najbliższych czy ze znajomymi, jak i stawiania się w szkole lub pracy. Warto przy tym wyjaśnić dziecku, że gdy mimo starań zdarzy mu się spóźnienie, powinno przeprosić i uzasadnić powód. Ten aspekt również jest okazaniem szacunku z naszej strony.
5. Zauważaj i reaguj
Szacunek to także troska o wspólne otoczenie – podniesienie z podłogi papierka, nawet jeśli nie jest nasz, czy zadbanie o porządek wokół siebie. Tego typu zachowanie stanowi wyraz uznania np. dla pracy osób sprzątających dane miejsce. Oczywiście nie chodzi w tym o wyręczanie innych, ale o bezinteresowne i odpowiedzialne działanie.
6. Szacunek do samego siebie
To, czego uczymy dziecko w odniesieniu do innych, powinno odnosić się także do niego samego. Pomóżmy mu zrozumieć, że warto dbać o siebie, swoje granice, czas i godność. Szanując siebie, łatwiej rozpozna sytuacje, w których inni tego szacunku nie okazują – i odpowiednio na nie reagować.
Szacunek i zalety jego okazywania
Aby dziecko mogło lepiej zrozumieć, czym naprawdę jest szacunek, warto przedstawić mu korzyści płynące z jego okazywania.
- Szacunek buduje pozytywny wizerunek
Dzieci, które okazują szacunek, są postrzegane jako uprzejme, rozsądne i dobrze wychowane. Co istotne, osoby o takich cechach łatwiej nawiązują relacje – zarówno z rówieśnikami, jak i z dorosłymi.
- Szanując innych, sami zyskujemy szacunek
Można powiedzieć, że to, co wysyłamy w świat, wraca do nas. Szanując innych, dziecko również będzie szanowane.
- Szacunek rozwija
Okazywanie szacunku wpływa na kształtowanie charakteru – uczy empatii i otwartości, na ludzi i otaczający nas świat. Dzięki temu dziecko bez problemu odnajdzie się potem w różnych sytuacjach społecznych.
- Przyciąga pozytywne osoby
Do osób szanujących innych zazwyczaj garną się podobnie myślący i postępujący ludzie – uprzejmii, empatyczni i wspierający. Sprzyja to tworzeniu zdrowych i trwałych relacji.
- Pomaga lepiej poznać drugiego człowieka
Szacunek otwiera nas na to, co myślą i czują inni. To pozwala na ich lepsze zrozumienie – tego, czego doświadczyli, wartości, które uznają czy ich sposobu patrzenia na świat.
- Ludzie chętniej słuchają tych, którzy okazują szacunek
Osoba, które potrafi zarówno mówić, jak i słuchać innych z szacunkiem, zyskuje większe uznanie. Jej słowa są traktowane poważnie, a ona sama jako ktoś, z kim warto rozmawiać.
- Zacieśnia więzi rodzinne
Okazywanie sobie szacunku w domu rodzinnym, wśród domowników, czyni atmosferę spokojną i bardziej wspierającą. Ułatwia wzajemne zrozumienie i buduje zaufanie.
Kiedy dziecko zda sobie sprawę, jak wiele pozytywów wiąże się z szeroko rozumianym szacunkiem, samo z siebie będzie chciało nie tylko lepiej poznać to zagadnienie, ale przede wszystkim praktykować. W ten sposób szacunek przestaje być tylko pojęciem, a staje się codziennym wyborem – stylem życia.
Kto zasługuje na szacunek?
Tłumacząc dziecku, czym jest szacunek, warto jasno zaznaczyć, że należy się on nie tylko ludziom. Powinniśmy nim obdarzać również świat wokół nas – zarówno rzeczy materialne, jak i wartości czy zasady.
Oznacza to, że szacunek należy okazywać:
- innym osobom – niezależnie od wieku, wyglądu, poglądów czy pochodzenia;
- regułom i zasadom – takim jak przepisy, regulaminy czy normy społeczne;
- cudzej własności – bez względu na to, czy chodzi o rzecz drogą, czy małej wartości;
- tradycjom i kulturze – także tym, które różnią się od naszych;
- zwierzętom – które odczuwają ból i zasługują na opiekę;
- naturze – roślinom, wodzie, powietrzu, całej planecie.
Podkreśl, że wszystko, co wyżej wymienione, zasługuje na taką samą troskę. Co prawda roślina nie wyrazi wdzięczności ani żadnych uczuć, ale to dzięki niej oddychamy i możemy cieszyć się pięknem przyrody. Powinniśmy zatem traktować ją z odpowiednim szacunkiem.
Dziecko uczy się szacunku, naśladując rodziców
Nie wystarczy mówić o szacunku – trzeba go przede wszystkim pokazywać. Dzieci uczą się świata nie z teorii, ale z codziennych obserwacji. Widzą, słyszą, analizują. Reagują nie tylko na to, co im się mówi, ale przede wszystkim, jak się mówi – do nich i do innych.
Rodzice – często z dobrymi intencjami, z troski o dziecko – często je napominają: „Przywitaj się”, „Nie przerywaj”, „Mów grzecznie”, „Słuchaj, co się do ciebie mówi”. Ale jeśli chwilę później sami ignorują swoją pociechę, przerywają jej w pół zdania, krzyczą, narzucają swoją opinię bez uprzedniego wysłuchania – wysyłają sprzeczny sygnał. Niezgodność słów i czynów to coś, co dzieci natychmiast wychwytują. Czują niesprawiedliwość, nawet jeśli jeszcze nie potrafią jej nazwać.
Z czasem dzieci mogą zacząć myśleć: „Dorośli mogą się wtrącać, ja nie”, „Tacie wolno podnosić głos, ale mnie nie”, „Nikt mnie nie słucha, więc po co ja mam słuchać innych?” – a to niebezpieczna droga. Rodzi bunt, zamyka na dialog i stopniowo osłabia naturalne poczucie szacunku – zarówno wobec innych, jak i samych siebie.
Dziecko jest jak czysta karta, na której dzień po dniu zapisują i utrwalają się nasze czyny, słowa i oczekiwania. Przyswaja sobie zasady i nawyki, bazując na przykładzie, jaki dajemy mu w codziennym życiu. Jeżeli chcemy wychować je na osobę dobrą, wrażliwą, pewną siebie, szanującą innych i spełnioną – musimy być dla niego wzorem. Nie idealnym, ale autentycznym.
Otwarte rozmowy czy np. tłumaczenie zasad są ważne, ale to nie one stanowią fundament. Buduje go postępowanie rodziców na co dzień – to ono jest prawdziwą lekcją szacunku – albo jego braku.
Jak reagować na brak szacunku
W nauce szacunku ważne jest ponadto, by dziecko zrozumiało, że nie oznacza on zgody na krzywdę czy złe zachowanie. Nie wymaga również akceptowania tego, co nie w porządku – zwłaszcza jeśli ktoś usprawiedliwia przemoc, brak empatii czy łamanie zasad, twierdząc, że jest do tego uprawniony.
Szacunek nie polega na biernym przyzwoleniu. Są pewne nienaruszalne wartości i granice, które trzeba respektować, niezależnie od czyichś opinii. Przemocy wobec ludzi czy zwierząt, pogardy czy braku poszanowania nie wolno nam ignorować.
Co się dzieje, gdy brakuje szacunku?
Szacunek to jedna z fundamentalnych potrzeb każdego z nas – niezależnie od wieku, płci, pochodzenia czy poziomu wykształcenia. Postrzegamy go jako nasze niezbywalne prawo, z którym ściśle wiąże się godność człowieka. Z tego powodu wyjątkowo dotkliwie odczuwamy brak szacunku – i dzieci dotyczy to w takim samym stopniu jak dorosłych.
Następstwa sytuacji, kiedy mały człowiek nie jest szanowany, zwłaszcza przez bliskie osoby, takie jak rodzice, rodzeństwo, rówieśnicy czy nauczyciele, mogą być naprawdę poważne. U niektórych dzieci skutkuje to mocno obniżoną samooceną, brakiem wiary w siebie i wycofaniem. Z czasem może to utrudniać budowanie relacji w dorosłym życiu, podejmowanie wyzwań czy osiąganie sukcesów.
Z drugiej strony istnieje również ryzyko, że dziecko, które nie doświadcza szacunku, uzna, że ono również nie musi okazywać go innym. Brak dobrego wzorca może zatem skutkować zachowaniami nieakceptowanymi społecznie – łamaniem zasad czy nawet agresją.
Dlatego tak ważne jest, aby dziecko nie tylko słyszało, czym jest szacunek, ale też codziennie go doświadczało. To właśnie tego typu przekaz tworzy fundament jego zdrowego rozwoju i dojrzałych postaw w dorosłym życiu.
Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:
- Jak nauczyć dziecko kultury osobistej – zasady dobrego wychowania
- Jakie znamy 5 typów relacji międzyludzkich
- Wpływ więzi rodzinnych na wychowanie i rozwój dziecka
Źródła
- https://pl.wiktionary.org/wiki/szacunek [dostęp: 01.09.2025]
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Szacunek [dostęp: 01.09.2025]
- https://sjp.pwn.pl/slowniki/szacunek.html [dostęp: 01.09.2025]
- https://portal.librus.pl/rodzina/artykuly/jak-nauczyc-dziecko-okazywac-innym-szacunek [dostęp: 01.09.2025]
- https://www.malecharaktery.pl/artykul/jak-wytlumaczyc-dziecku-co-to-jest-szacunek [dostęp: 01.09.2025]
