Dobrostan psychiczny dzieci: Jak wspierać zdrowie najmłodszych?

Troska o kwestię dobrostanu psychicznego dzieci i młodzieży stanowi jedno z kluczowych zadań, jakie stoją przed nauczycielami i szkolnymi specjalistami. Jest to aspekt szczególnie ważny jeśli chodzi o profilaktykę zdrowia psychicznego młodych ludzi. Zagadnienie to zostało wyraźnie wskazane w jednym z pierwszych punktów dokumentu wskazującego podstawowe kierunki realizacji polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2024/2025. Podkreśla się w nim znaczenie działań ukierunkowanych na „wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży” oraz ich zdrowia psychicznego. Rodzi się więc pytanie: w jaki sposób szkoła może skutecznie odpowiedzieć na to wyzwanie?

Czym jest dobrostan psychiczny?

Pojęcie dobrostanu psychicznego ma swoje odniesienie do sposobu, w jaki człowiek – zarówno na poziomie emocjonalnym, jak i poznawczym – ocenia swoje życie. Obejmuje ono reakcje emocjonalne na codzienne wydarzenia, a także refleksje i przekonania dotyczące satysfakcji oraz poczucia spełnienia.

Z dobrostanem psychicznym mamy do czynienia wtedy, gdy:

• często doświadczamy pozytywnych emocji;
• występuje u nas niewielkie nasilenie negatywnych stanów emocjonalnych;
• swoje zadowolenie z życia postrzegamy na wysokim poziomie. 

Jest to pojęcie bardzo szerokie i w dużej mierze subiektywne. Zależy ono od indywidualnego odbioru własnych doświadczeń i jakości życia, dlatego dla każdej osoby może oznaczać coś nieco innego. Definicja szczęścia każdego z nas może się różnić. Warto również podkreślić, że rozumienie dobrostanu psychicznego przez dzieci i młodzież często mocno odbiega od tego, jak odczuwają go osoby dorosłe.

Od czego zależy dobrostan psychiczny?

Na wstępie podkreślmy, że dobrostan psychiczny zaczyna się kształtować już od najwcześniejszego etapu życia. Poczucie to zmienia się na przestrzeni lat i podlega wpływowi wielu czynników. Mimo to doświadczenia, jakie były naszym udziałem w dzieciństwie, odgrywają szczególnie istotną rolę w tym, jak odczuwamy dobrostan psychiczny w dorosłości.

Jak zauważa prof. dr hab. Ewa Trzebińska, psycholog, dla naszego dobrostanu psychicznego nie jest korzystne, gdy ciągle wracamy myślami do trudnych przeżyć, gdy rozpamiętujemy porażki czy niepowodzenia. Skupianie się na problemach jedynie dla samego zamartwiania się i pogrążania w poczuciu bezradności – zamiast po to, żeby szukać dla nich rozwiązań – może znacząco obniżać nasze samopoczucie.

Równie niekorzystne zachowanie stanowi porównywanie się z innymi. Zdecydowanie nie wzmacnia ono poczucia własnej wartości. W dobie powszechnego dostępu do internetu zjawisko to staje się szczególnie groźne dla dzieci i młodzieży. Media społecznościowe dodatkowo nasilają to zjawisko. Oglądanie idealnie wykreowanych zdjęć na kanałach w rodzaju Instagrama czy śledzenie spektakularnych talentów, które publikuje YouTube i TikTok, może prowadzić do zniekształconej oceny siebie oraz własnego życia.

Kluczowe obszary wpływające na dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży

Na to, jak odbieramy dobrostan psychiczny, wpływ ma wiele różnorodnych elementów. Wynika to m.in. z naszego wieku, cech osobowości, stanu zdrowia czy otoczenia, w którym mieszkamy. Jeśli chodzi dzieci i młodzież szczególne znaczenie mają następujące obszary:

1. Aktywność – regularne podejmowanie działań, które sprawiają przyjemność. Ma to miejsce, gdy młody człowiek rozwija swoje zainteresowania i pasje. Chodzi o każdą inicjatywę, która przynosi mu radość, satysfakcję i poczucie sensu.
2. Reakcje najbliższego otoczenia – w życiu nieletnich ogromną rolę odgrywa sposób, w jaki osoby dorosłe reagują zarówno na ich sukcesy, jak i niepowodzenia. Stałe wsparcie emocjonalne oraz poczucie bycia docenianym działają wzmacniająco na samoocenę, co ma bezpośredni oddźwięk w poczuciu dobrostanu psychicznego.
3. Relacje w rodzinie – jednym z najważniejszych aspektów ochrony dobrostanu i zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży jest ich dobra relacja z rodzicami. Kluczowe znaczenie mają tu akceptacja, wzajemne zaufanie, zaangażowanie mamy i taty w życie dziecka oraz stawianie wymagań dostosowanych do jego wieku. Nie bez znaczenia pozostaje również ogólna sytuacja w rodzinie. Trudno mówić o osobistym szczęściu i satysfakcji z życia, gdy w domu panuje napięta atmosfera. Dobrostan psychiczny obniża się wyraźnie, gdy młody człowiek styka się w domu rodzinnym np. z przemocą, nałogami, rozwodem rodziców czy chorobą członka rodziny.
4. Życie szkolne – jeśli mowa o dobrostanie psychicznym, środowisko szkolne ma w tym aspekcie ogromne znaczenie. Szczególnie istotna jest tutaj akceptacja ze strony rówieśników oraz poczucie przynależności do grupy. Jako istota społeczna człowiek ma głęboką potrzebę relacji z innymi dla swojego rozwoju, jednak dzieci znacznie trudniej niż dorośli radzą sobie z odrzuceniem. Brak akceptacji może mieć negatywny wpływ zarówno na samoocenę, jak i na ogólny obraz własnego życia. To, co również wiąże się z funkcjonowaniem w szkolnym środowisku, stanowią relacje z gronem pedagogicznym, umiejętność radzenia sobie z nauką oraz aktywne uczestnictwo w życiu szkoły.
5. Zdrowy styl życia – niewłaściwe odżywianie, brak ruchu czy zaburzenia snu oddziałują nie tylko na kondycję fizyczną, ale również na zdrowie psychiczne będącego w okresie rozwoju organizmu. Dbanie o codzienne nawyki i równowaga w stylu życia stanowi zatem istotny element wspierania dobrostanu psychicznego młodych ludzi.
6. Subiektywne postrzeganie własnego życia i osiągnięć – aspekt szczególnie ważny w okresie dorastania. Nastolatki poważnie i coraz częściej analizują swoją sytuację życiową, zastanawiają się nad tym, co już udało im się osiągnąć i czy są zadowolone z obranej drogi. Gdy taki bilans wypada pozytywnie, sprzyja to dobremu samopoczuciu. Jeśli jednak ocena jest negatywna, może to prowadzić do wyraźnego obniżenia nastroju, a co za tym idzie do dyskomfortu psychicznego.

Dobrostan w kontekście zdrowia psychicznego

Dobrostan psychiczny stanowi istotną składową ogólnego stanu zdrowia każdego z nas. Poczucie satysfakcji z życia ułatwia stawianie czoła trudnym sytuacjom, przeciwnościom losu i stresowi, które pojawiają się na różnych etapach życia, niezależnie od tego, ile mamy lat. Jeśli jesteśmy pozytywnie i optymistycznie nastawieni, z czym silnie powiązany jest dobrostan psychiczny:

• umożliwia nam to rozwój osobistego potencjału i umiejętności;
• pomaga w podchodzeniu do nowych wyzwań z otwartością;
• wspiera w realizacji celów, jak i kształtowaniu planów na przyszłość.

Nie bez znaczenia pozostaje również wpływ dobrostanu psychicznego na relacje społeczne. Im jest on wyższy, tym łatwiejsze staje się nawiązywanie kontaktów z innymi ludźmi oraz podtrzymywanie i rozwijanie istniejących więzi.

Dobrostan w środowisku szkolnym

W wypowiedziach niejednego ucznia pojawia się przekonanie, że szkoła nie kojarzy się z poczuciem szczęścia – jest wręcz przeciwnie. Dla dzieci i młodzieży pojęcie dobrostanu w powiązaniu ze środowiskiem szkolnym ma miejsce w przypadku, gdy zachodzą trzy istotne okoliczności:

• czują się wolni, co identyfikują z poczuciem, że są sprawczy;
• nie przytłacza się ich nadmierną liczbą obowiązków;
• mają zapewnioną przestrzeń do aktywności fizycznej.

Czynniki te wyraźnie wpływają na ich samopoczucie.

Porównywalnie duża jest też rola relacji i to zarówno z rówieśnikami, jak i z nauczycielami. Okres pandemii szczególnie uwypuklił znaczenie bezpośrednich kontaktów społecznych. Po czasie mocno ograniczonych spotkań młodzi ludzie zdecydowanie doceniają teraz relacje w „realu”, twarzą w twarz. Jeśli chodzi o ich zdrowie psychiczne, zabawa w gronie rówieśników na placu zabaw, zagranie w piłkę czy wspólny spacer po parku odgrywają nieocenioną rolę.

Co warto podkreślić, w kontekście dobrostanu uczniów duży wpływ ma także jakość relacji z gronem pedagogicznym. Liczy się nie tylko sposób prowadzenia zajęć przez nauczycieli, ale również to:

• czy unikają oni generowania nadmiernego stresu;
• w jaki sposób komunikują się z uczniami;
• czy zachowują wrażliwość i uważność na to, co ma miejsce w klasie – w tym na sytuacje trudne lub przemocowe.

Skuteczne metody wspierania dobrostanu psychicznego uczniów

Ponieważ relacje z nauczycielami mają tak duży i wyraźny wpływ na dobrostan psychiczny uczniów, każdy pedagog powinien świadomie zwrócić uwagę na kilka kluczowych obszarów swojej codziennej pracy. W tym kontekście dobrze jest rozważyć następujące aspekty:

1. Tworzenie dobrej atmosfery podczas zajęć – młody człowiek, który czuje się na lekcji swobodnie i bezpiecznie, jest od razu bardziej zmotywowany do nauki i zaangażowania. Warto zatem, by dbający o dobrostan swoich uczniów nauczyciel regularnie zdobywał się na autorefleksję i weryfikował swoje postawy oraz sposób komunikacji. Nie zapominajmy, że dzieci należą do bardzo uważnych obserwatorów i szybko wyczuwają emocje oraz nastawienie dorosłych. Szczególnie cenią sobie pedagogów autentycznych, życzliwych i okazujących troskę.

2. Przewidywalność i konsekwencja – spójne zasady i stałość w działaniu dają uczniom poczucie bezpieczeństwa. Wiedząc, czego mogą się spodziewać, łatwiej funkcjonują w szkolnej rzeczywistości i czują się pewniej.

3. Wyczulenie i uważność na sytuację w klasie – ważna jest wrażliwość nauczyciela na to, co dzieje się w grupie rówieśniczej, oraz umiejętność adekwatnego reagowania w odpowiednim momencie, zwłaszcza w sytuacjach trudnych.

4. Pasja i ciekawy sposób prowadzenia zajęć – nauczyciele-pasjonaci, którzy przekazują wiedzę z zaangażowaniem i potrafią zainteresować swoją dziedziną, są przez uczniów szczególnie doceniani. Sprawiają oni, że lekcje stają się atrakcyjne i inspirujące.

5. Otwartość i tolerancja wobec różnorodności – współczesna szkoła to miejsce spotkania uczniów o różnych potrzebach, doświadczeniach i osobowościach. Zrozumienie oraz akceptacja tej różnorodności, rzecz jasna w rozsądnych granicach, mają ogromne znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa młodych ludzi.

6. Poczucie humoru i dostępność nauczyciela – życzliwy dystans, umiejętność rozładowania napięcia oraz otwartość na rozmowę sprawiają, że atmosfera w klasie staje się bardziej przyjazna. Uczniom bardzo zależy na poczuciu, że mogą zwrócić się do nauczyciela z każdym problemem lub sprawą, która jest dla nich istotna.

7. Prawidłowy sposób komunikowania się – młodzi ludzie są szczególnie wrażliwi na sposób, w jaki nauczyciel zwraca się do nich i komunikuje swoje oczekiwania. Komunikacja w szkole stanowi niezwykle ważną kwestię, choć często bywa niedoceniana. Powinna opierać się na takich wartościach jak empatia i szacunek. Liczy się nie tylko treść przekazu, ale również codzienne wydawać by się mogło drobiazgi, takie jak:

• sposób powitania uczniów;
• okazywanie wdzięczności i wzajemne dziękowanie sobie;
• zdolność do tego, żeby przeprosić.

Nauczyciel, podobnie jak każdy człowiek, nie jest nieomylny, dlatego przyznanie się do błędu lub niewiedzy buduje autentyczność i zaufanie, które uczniowie bardzo sobie cenią.

Kluczowe jest również przekazywanie uczniom informacji zwrotnych. Ten sam komunikat można sformułować na dwa sposoby, tj.:

• motywujący do refleksji, wyciągania wniosków, które posłużą im w przyszłości, i dalszego procesu nauki;
• przeciwny, czyli zawstydzający, wywołujący lęk i obniżający poczucie własnej wartości.

To, jak nauczyciel przekazuje informację zwrotną, ma bezpośredni wpływ na dobrostan psychiczny uczniów.

8. Reakcja w odpowiedzi na sukcesy ucznia – osiągnięcia mają istotne znaczenie w życiu każdego z nas. Dzieci i młodzież charakteryzuje jednak szczególne wyczulenie na to, jak dorośli odnoszą się do ich dokonań. Jeśli chcemy realnie wspierać dobrostan psychiczny uczniów, powinniśmy dostrzegać i doceniać ich choćby najmniejsze sukcesy. Ponieważ nie każdemu z nich pisane są spektakularne dokonania, nawet drobne postępy zasługują na uznanie, radość i dumę ze strony nauczyciela.

Niezwykle ważne jest unikanie porównań między uczniami, każdy z nich dysponuje bowiem innymi możliwościami, talentami i predyspozycjami. Nie warto również, choćby kierowała nami tzw. dobra wiara, próbować motywowania młodych ludzi, wytykając im błędy czy przypominając o brakach w nauce i trudnościach do pokonania. Tego rodzaju podejście pociąga za sobą zazwyczaj efekt przeciwny do zamierzonego. Co więcej, odbiera dziecku szansę na doświadczanie pozytywnych emocji i budowanie zdrowej samooceny. 

9. Działania w ramach profilaktyki – jeśli chodzi o wspieranie dobrostanu uczniów, profilaktyka odgrywa w szkole kluczową rolę. W tym kontekście szczególnie istotne jest edukowanie młodych ludzi oraz promowanie wśród nich zdrowia psychicznego. Warto, by uczniowie mieli możliwość poznania technik radzenia sobie ze stresem i wyzwaniami, a także mogli posiąść kompetencje potrzebne do konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Obecnie duże znaczenie ma także to, by rozwijać u młodych ludzi kompetencje emocjonalno-społeczne. Obejmuje to m.in.:

• naukę, jak rozpoznawać i nazywać emocje, zarówno własne, jak i innych osób;
• uczenie się jak sobie z powyższymi uczuciami radzić;
• zdolność budowania i utrzymywania relacji interpersonalnych.

Równie istotne jest aspekt samooceny i samoświadomości.

Zagrożenia cyfrowe a dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży

W tym miejscu warto również zwrócić uwagę na znaczące wyzwanie dla dobrostanu dzieci i młodzieży, jakie stanowi nieumiejętne korzystanie ze zdobyczy najnowszych technologii. Dotyczy to zwłaszcza spędzania nadmiernej ilości czasu w internecie. Dobrze jest uświadomić dzieci, z jakimi zagrożeniami wiąże się używanie przez nie sieci, oraz nauczyć je konkretnych strategii radzenia sobie w przestrzeni wirtualnego świata. Zróbmy to możliwie najszybciej – zwiększymy tym samym prawdopodobieństwo, że zdrowie psychiczne młodych ludzi pozostanie nienaruszone.

Dobrze jest, gdy nieletni rozumieją, że dobrostan psychiczny wynika przede wszystkim z aktywności fizycznej, zdrowego sposobu odżywiania się, wartościowych kontaktów społecznych oraz rozwoju zainteresowań i pasji. Nowoczesne technologie mogą stanowić przyjemne urozmaicenie, ale nie powinny zastępować życia w realnym świecie.

Podsumowanie

Dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży to fundament ich zdrowia, prawidłowego rozwoju i zdolności radzenia sobie z wyzwaniami codziennego życia. Kształtuje się on już od wczesnego dzieciństwa i zależy od wielu czynników – w tym od relacji rodzinnych i szkolnych, stylu życia, aktywności fizycznej i pasji czy sposobu korzystania z nowoczesnych technologii.

Szkoła odgrywa tu kluczową rolę. Odpowiednie wsparcie nauczycieli, atmosfera pełna szacunku i zrozumienia, docenianie sukcesów, właściwa komunikacja oraz działania profilaktyczne mają realny wpływ na poczucie bezpieczeństwa i satysfakcji z życia młodych ludzi. Ważne jest także wyposażenie dzieci i młodzieży w umiejętności rozpoznawania i zarządzania emocjami, radzenia sobie ze stresem oraz nawiązywania i utrzymywania zdrowych relacji społecznych.

Podejście holistyczne, które łączy wsparcie emocjonalne, edukację profilaktyczną i bezpieczne środowisko, skutecznie wspiera dobrostan psychiczny uczniów, zapewniając im prawidłowe funkcjonowanie zarówno w teraźniejszości, jak i w późniejszych etapach życia.

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Uzależnienie od ekranów dzieci i młodzieży
• Jak zachęcić dziecko do aktywności fizycznej?
• Uczniu, rusz nie tylko głową

Źródło

1. https://www.glospedagogiczny.pl/artykul/wspieranie-dobrostanu-dzieci-i-mlodziezy-ich-zdrowia-psychicznego [dostęp: 27.01.2026]