Rola edukacji emocjonalnej w redukcji stresu – jak budować odporność psychiczną od najmłodszych lat

Emocje towarzyszą nam przez całe życie chociaż… nie zawsze je rozumiemy. Socjologowie zauważają, że pojawiają się wtedy, kiedy stajemy przed ważnymi wyzwaniami, z którymi sam rozum może sobie nie poradzić. Dlaczego emocje są takie ważne? Z wielu powodów. Jednym z nich jest to, że pomagają się nam przystosować. To oznacza że skłaniają nas do zadań, które na przestrzeni wieków są już zakodowane w naszym układzie nerwowym. Po prostu, aby nauczyć się przetrwać [1].

Słowo „emocja” pochodzi z łac. emovere – poruszać, pobudzać, wzruszać [2]. Wielki słownik języka polskiego opisuje emocję, jako silne uczucie wywołane intensywnym przeżyciem. Wiąże się ze zmianami w ciele i zachowaniu. Z kolei według W. Jamesa emocje to reakcje organizmu na bodźce zewnętrzne, a ich przeżywanie polega na uświadamianiu sobie tych fizycznych zmian [3]. 

Z perspektywy psychologii edukacji emocje stanowią trochę złożony proces. Na początek obejmują pobudzenie, ekspresję, subiektywne przeżycia i tendencje do określonych zachowań [4]. I właśnie dlatego nie da się oddzielić ich od procesu uczenia się. To jasne połączenie. Z kolei tak, jak dziecko przyswaja wiedzę, uczy się, jest bardzo związane z tym, co właśnie czuje.

Przejdźmy do powstawania emocji. Wbrew pozorom nie jest to tak skomplikowane. Wręcz przeciwnie. On często bazuje na naśladownictwie. Dzieci w pewien sposób „zarażają się” emocjami dorosłych i rówieśników, co w młodym wieku odgrywa ważną rolę. Dotyczy to tego, jak się rozwija i rozwinie w nas empatia, ale też samoświadomość. Czyli na ile rozumiemy co czujemy, jak i dlaczego. 

Emocje są niesamowicie ważne. Porządkują to, co przeżywamy, zachęcają do działania, kształtują obraz siebie i innych ludzi, ale też wpływają na to, jak zapamiętujemy różne wydarzenia [5].

Znaczenie inteligencji emocjonalnej

Współczesne podejście do emocji podkreśla, że nie są one jedynie chwilowymi reakcjami. To za mało. Stanowią ważny element naszego życia psychicznego. Amerykański psycholog Daniel Goleman definiuje inteligencję emocjonalną, jako umiejętność rozpoznawania emocji. I uwaga, nie tylko swoich. Również innych osób. Dalej, kierowania nimi, motywowania się i budowania relacji [6]. To niesamowite, jak na wiele rzeczy potrafią oddziaływać… 

W jej skład wchodzą takie zdolności jak: samoświadomość, samokontrola, empatia, motywacja oraz umiejętność tworzenia więzi z innymi. Emocje są więc nie tylko częścią codziennych doświadczeń, ale także cennym zasobem. Jeśli go rozwijamy, a to od nas już zależy może pomóc nam lepiej radzić sobie ze stresem i wspierać rozwój psychiczny.

Edukacja emocjonalna jako odpowiedź na stres i budowanie odporności

W dzisiejszym świecie edukacja emocjonalna staje się coraz bardziej potrzebna. To widać gołym okiem. Coraz więcej osób, tutaj dzieci i młodzież ma problemy właśnie emocjonalne, stany depresyjne. Psychologowie i terapeuci mówiąc kolokwialnie mają ręce pełne roboty. Młodzi muszą mierzyć się z wieloma źródłami stresu. Owszem, nie tylko dorośli doświadczają tych trudności. Czym one są? Jednymi z nich to szybkie tempo życia, presja otoczenia czy też nadmiar bodźców z mediów cyfrowych. 

Gdy brakuje umiejętności radzenia sobie z emocjami – co jest częste – łatwo o frustrację, problemy w relacjach, a nawet… trudności psychiczne. Otóż to. Dlatego rozwijanie kompetencji emocjonalnych już od najmłodszych lat jest tak ważne. Myślę, że na przestrzeni kolejnych lat ewidentnie odczujemy, jak bardzo. 

Dziecko, które zna i rozumie własne emocje potrafi lepiej reagować w sytuacjach trudnych. W szkole takich niemało. Potrafi się wycofać, poprosić o pomoc lub zastosować techniki samoregulacji. Dzięki temu stres nie musi być tak niszczący. Wręcz przeciwnie, pełnić funkcję informacyjną, ostrzegawczą, albo mobilizującą.

I tutaj teraz na pierwszy ogień pojawiają się nauczyciele i rodzice. To oni są pierwszymi ,,modelami” emocjonalnymi dla dzieci. W końcu dzieci uczą się przez obserwację, a to właśnie oni są numerem jeden, od których czerpią. Jednak by skutecznie wspierać rozwój emocjonalny najmłodszych, dorośli sami muszą posiadać rozwiniętą inteligencję emocjonalną. Niestety, to też nie jest regułą. Nauczyciel, który zna i rozumie swoje emocje, jest bardziej uważny, empatyczny i skuteczny w pracy z uczniami, a jego relacje z dziećmi i rodzicami są głębsze i bardziej autentyczne.

Rozwijanie odporności psychicznej nie polega na tłumieniu emocji, lecz na ich rozumieniu, przeżywaniu i świadomym zarządzaniu. Właśnie to umożliwia edukacja emocjonalna. Kiedy? Najlepiej od przedszkola, aż po dorosłość.

Dlaczego edukacja emocjonalna jest ważna dla odporności psychicznej dzieci?

Przede wszystkim świadomość staje się większa. To na plus. Coraz więcej nauczycieli i pedagogów podejmuje konkretne działania z zakresu edukacji emocjonalnej, co stanowi odpowiedź na pilne potrzeby najmłodszych członków społeczeństwa. Emocje w bezpośredni sposób wpływają na kształtowanie się tożsamości dziecka. A im człowiek starszy, tym bardziej te schematy się utrwalają. Decydują o tym, jak postrzega siebie, jak interpretuje sytuacje przyjemne i trudne oraz jak radzi sobie z ich konsekwencjami [7].

Znaczący wpływ na stan emocjonalny dzieci miała pandemia COVID-19, która zachwiała podstawami niezbędnymi dla ich prawidłowego rozwoju: poczuciem stałości, przewidywalności i bezpieczeństwa. Psycholodzy wskazują, że w początkowej fazie pandemii zabrakło uważności na emocje dzieci, a działania dorosłych skoncentrowały się przede wszystkim na organizacji nauczania zdalnego i zapewnieniu dostępu do technologii [8]. Tymczasem największe potrzeby dzieci dotyczyły właśnie sfery emocjonalno-społecznej. A cóż, to one zostały najbardziej zaniedbane.

Już w pierwszych miesiącach izolacji u najmłodszych uczniów zaczęły pojawiać się symptomy chronicznego stresu: smutek, lęk, złość, wycofanie, bezsilność i zmęczenie. I właściwie trudno się dziwić. My dorośli mieliśmy z tym problem, a co dopiero dzieci. Badania wskazują, że skutkiem przeciążenia emocjonalnego jest nie tylko zahamowanie rozwoju społecznego i poznawczego, ale także wzrost ryzyka zachowań suicydalnych, które coraz częściej dotyczą dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Według danych Komendy Głównej Policji w 2020 roku aż 30 dzieci w wieku 7-12 lat dokonało próby samobójczej, w tym jedna zakończyła się zgonem. Suicydolodzy zgodnie zauważają, że tego rodzaju zachowania nie wynikają z braku chęci do życia, lecz z braku umiejętności radzenia sobie z intensywnymi emocjami i braku odpowiedniego wsparcia [9].

Dlatego właśnie edukacja emocjonalna powinna stać się nie dodatkiem, a podstawą szkolnej rzeczywistości! Dziś coraz bardziej widać problemy emocjonalne i też psychiczne. Jeśli utkniemy w miejscu, konsekwencje będą naprawdę tragiczne. Tak, tragiczne. To nauka tak samo ważna jak matematyka, język czy nauki przyrodnicze. Tylko wtedy możliwe będzie wykształcenie pokolenia nie tylko mądrego, ale i psychicznie odpornego. A takie jest zdolne do świadomego i empatycznego życia we współczesnym świecie. Tym pełnym wyzwań świecie.

Edukacja emocjonalna – jak pomaga dzieciom radzić sobie ze stresem

W pracy z dziećmi warto mówić nie tylko o „radzeniu sobie” z emocjami, ale raczej o „zaopiekowaniu się” nimi w trakcie ich przeżywania, co pomaga dzieciom uczyć się troski i akceptacji wobec siebie [10].

Nie należy dzielić emocji na „dobre” i „złe”. Bo też tak nie jest. Dodatkowo to mogłoby wywołać u dzieci wstyd lub poczucie nieakceptacji. Lepiej mówić o emocjach radosnych i bolesnych, łatwych i trudnych, chcianych i niechcianych. Wtedy dziecko może je rozpoznawać i wyrażać bez lęku czy też jakichś obaw [11]. To proste i skuteczne podejście. Sprzyja budowaniu samoświadomości emocjonalnej i odporności psychicznej.

Nauczyciel powinien być przewodnikiem i animatorem tych procesów, kreując sytuacje, w których dzieci uczą się przez doświadczenie i aktywność, a nie tylko przez bierne przyswajanie wiedzy. Z teorii w praktykę, ale z naciskiem na praktykę. Innej drogi nauki nie ma. Ważne elementy wspierające rozwój emocjonalny dzieci to między innymi [12]:

• Wspólne tworzenie i konsekwentne przestrzeganie jasnych zasad w klasie, co buduje poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności 
• Język nauczyciela, który jest motywujący, wspierający i skoncentrowany na mocnych stronach ucznia, zachęcający do refleksji i samodzielności
• Dbanie o indywidualne potrzeby każdego dziecka, znajomość jego pasji, trudności i okazywanie akceptacji oraz wsparcia
• Stwarzanie przestrzeni do swobodnych rozmów i autorefleksji, które pomagają uczniom rozpoznawać i nazywać emocje oraz sytuacje je wywołujące 
• Zachęcanie do podejmowania decyzji i odpowiedzialności, co rozwija poczucie sprawczości i pewności siebie 

I wreszcie, zabawa i gra. Te metody aktywizujące, odgrywają fundamentalną rolę w edukacji emocjonalnej. Dzieci oczywiście chętnie idą tym torem, no bo jakże, kto nie lubi się bawić, prawda? A przy tym rozwijać. Poprzez zabawę dzieci nie tylko poznają świat, ale także ćwiczą rozpoznawanie emocji, ich wyrażanie i regulację. Trzeba to prowadzić umiejętnie. 

Zabawa stymuluje wszystkie zmysły, rozwija wyobraźnię i ruch, a także pozwala na bezpieczne przeżywanie i ćwiczenie kompetencji społecznych. Gra natomiast, choć powiązana z zabawą, wprowadza elementy reguł i powagi, które uczą dzieci radzenia sobie z normami i współpracą w grupie [13].

Wszystko to wspierają budowania inteligencji emocjonalnej, redukcji poziom stresu i przygotowania dzieci do radzenia sobie z wyzwaniami życiowymi już od najmłodszych lat.  Dlatego tak ważne jest stosowanie zróżnicowanych, aktywizujących metod pracy z dziećmi, dostosowanych do ich indywidualnych potrzeb i etapu rozwoju.

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Bajkoterapia – jak bajkoterapeuta wspiera dzieci w rozwoju?
• Kontrola rodzicielska na telefon – cyfrowe bezpieczeństwo dzieci
• Co to jest szacunek? Jak wytłumaczyć dziecku, co oznacza i jak go okazywać?

Przypisy

1. D. Goleman, Inteligencja emocjonalna, Poznań 1997, s. 12.
2. A. S. Reber, Słownik psychologii, Warszawa 2002, s. 189.
3. W. James, Psychologia. Kurs skrócony, Warszawa 2002, cyt. za: W. Walat, T. Warchoł, Analiza pojęcia i klasyfikacji emocji z punktu widzenia procesów uczenia się, „Edukacja – Technika – Informatyka” 2019, nr 3, s. 81.
4. I. Grzegorzewska, Emocje w procesie uczenia się i nauczania, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja” 2012, nr 1, s. 39.
5. J. Strelau, D. Doliński, Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 1, Gdańsk 2008, s. 477.
6. D. Goleman, dz. cyt., s. 44-45.
7. M. Jankowska, Zarządzanie emocjami – krok w stronę zdrowia psychicznego, Warszawa 2020, s. 4.
8. Tamże, s. 5.
9. H. Witkowska, Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy, Warszawa 2021, s. 28.
10. B. Śliwerski, Pedagogika ogólna. Podstawowe prawidłowości, Kraków 2020, s. 248.
11. Tamże, s. 248-249.
12. A. Jegier, S. T. Kwiatkowski, B. Szurowska, Nauczyciel w obliczu szans i zagrożeń współczesnego świata, Warszawa 2021, s. 105-107.
13. D. Waloszek, Socjopedagogiczny wymiar zabawy w edukacji przedszkolnej, [w:] D. Klus-Stańska (red.), M. Szczepska-Pustkowska (red.), Pedagogika, s. 363-364.