Jak wspierać młodsze pokolenie w radzeniu sobie ze stresem?

Stres to coś, z czym młode pokolenie, a i nie tylko mierzy się niemal każdego dnia. Gdzie go doświadczamy? Praktycznie wszędzie, w szkole, w domu, w relacjach ze znajomymi czy rodziną, albo po prostu – oczekiwaniach życiowych. Choć temat osiągnięć szkolnych od dawna interesuje psychologów i pedagogów, coraz częściej podkreśla się, że same zdolności czy inteligencja nie wystarczą, żeby dobrze funkcjonować [1]. Niestety. Tu potrzebne jest wsparcie, jak radzić sobie kiedy jest stres, trudne emocje. Co robić, gdy jest za dużo wyzwań czy po prostu, gdzie szukać pomocy. Tego trzeba się nauczyć, co wcale nie jest takie proste. Jednak warto, bo dzieci, które potrafią lepiej radzić sobie ze stresem, zwykle czują się pewniejsze siebie, bardziej odporne psychicznie i chętniej podejmują się nowych zadań [2]. Dlatego tak ważne jest, żeby dorośli: nauczyciele, rodzice i opiekunowie wiedzieli, jak skutecznie wspierać młodych, by stawali się silniejsi i pewniejsi. 

To między innymi od tego zależy, jak efektywny będzie uczeń. Wchodzi w grę temat presji szkolnej. Na pewno każdy z nas pamięta ten stres w oczekiwaniu na ocenę ze sprawdzianu czy pytaniem siebie: czy na pewno ze wszystkim zdążę. To się pojawia od najmłodszych lat, dlatego już wtedy powinna się zacząć praca nad regulowaniem napięcia.

Radzenie sobie młodszej generacji ze stresem

Termin „stres” jest dziś używany bardzo często zarówno w badaniach naukowych, jak i w codziennych rozmowach. Powstaje z różnych pobudek od presji innych, po wewnętrzne konflikty. W literaturze wyróżnia się trzy główne sposoby rozumienia stresu: jako wymagające zdarzenie lub bodziec z zewnątrz, jako reakcję organizmu na trudność oraz jako relację między młodą osobą a jej otoczeniem, w której ocenia ona, czy potrafi sobie z daną sytuacją poradzić.

• Pierwsze podejście do stresu pokazuje go jako trudną sytuację, w której wymagania otoczenia są większe, niż możliwości młodej osoby. Stres pojawia się wtedy, gdy coś zaburza codzienne funkcjonowanie ucznia np. zbyt trudne zadania szkolne, niekorzystne warunki nauki czy jakieś indywidualne cechy, które utrudniają poradzenie sobie z wyzwaniem [3].
• Drugie podejście skupia się na tym, jak organizm młodej osoby reaguje na obciążenie. H. Selye opisuje stres, jako ogólną, niespecyficzną reakcję ciała na trudne bodźce [4]. W tym ujęciu nacisk kładzie się na biologiczny wymiar stresu.
• Trzecie podejście, relacyjne, wyjątkowo ważne w edukacji, pokazuje stres jako wynik kontaktu młodej osoby z jej szkolnym otoczeniem i nie tylko. Psycholodzy Janusz Reykowski i Jan Strelau zwracają uwagę, że to, jak uczniowie widzą i oceniają trudne sytuacje, ma ogromne znaczenie. Te powszechnie uznane za złe emocje, jak strach, lęk, złość mogą doprowadzić, że uczeń nie będzie miał chęci do nauki. Nawet jeśli wymagania są dość niskie. W tym ujęciu stres zależy więc nie tylko od samej sytuacji, ale i od sposobu, jak ją odczyta [5].

Najbardziej wszechstronna jest transakcyjna teoria stresu Richarda S. Lazarusa [6]. Choć brzmi zagadkowo, nie jest skomplikowana. Opisuje ona stres, jako powiązanie ludźmi z otoczeniem, które jest trudne, obciążające, zagrażające zdrowiu lub życiu osoby i przekracza jej możliwości. Dlatego najpierw młodzi oceniają, czy sytuacja jest dla nich trudna i jakie emocje wywołuje. Potem z kolei zastanawiają się, co mogą zrobić, by sobie z nią poradzić i zmniejszyć stres.

W szkole takie relacyjne spojrzenie na stres pomaga lepiej zrozumieć, jak wspierać młodsze pokolenie. A właśnie od zrozumienia, od świadomości się zaczyna. Tworzenie atmosfery gdzie wszyscy czujemy się swobodnie, każdy może się wypowiedzieć, jesteśmy dla siebie mili sprawia, że młodzi funkcjonują lepiej, czują się pewniej. To oczywiście rozwija większą odporność psychiczną i motywację do nauki, a taka jest nierzadko bardzo potrzebna.

Jak wspierać młode pokolenie? 

W badaniach nad stresem ważną rolę odgrywa coping. To nic innego, jak proces radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. I tutaj w przypadku młodzieży można go rozumieć na trzy sposoby: jako proces, strategię lub styl [7]:

• Proces radzenia sobie to działania i sposób myślenia, dzięki którym młody człowiek próbuje poradzić sobie z trudną sytuacją.
• Strategia radzenia sobie to konkretne kroki, które podejmuje, by zmienić problem lub zmniejszyć jego skutki.
• Styl radzenia sobie to typowy, stały dla danej osoby sposób reagowania na stres.

Jeśli chcemy pomagać i wspierać młodych w tym, by lepiej sobie radzili ze stresem musimy pamiętać o ich indywidualnym stylu i rozwijać techniki skoncentrowane na zadaniu, które są najbardziej skuteczne. Inną rzeczą i nie mniej potrzebną jest nauka emocji. Chodzi o rozpoznawanie ich i kontrolowanie, co z kolei pomoże zapanować nad stresem. Wsparcie rówieśnicze, mentoring i sama obecność rodziny mogą pomóc uczniom stosującym styl unikowy, zamieniając go w konstruktywną formę odpoczynku i wspólnego szukania rozwiązań [8].

Radzenie sobie ze stresem wśród młodzieży

Młodzi ludzie najczęściej radzą sobie ze stresem, działając tak, żeby rozwiązać problem. Jedna grupa w trudnych sytuacjach skupia się na zadaniach lub planowaniu kolejnych kroków. To jest oczywiście najbardziej pomocny i najlepszy i najczęstszy styl radzenia sobie. Jest też inna grupa i to pojawia się rzadziej. Tam część młodzieży stosuje unikanie, czyli odwracanie uwagi od problemu albo w ogóle zajmowanie się czymś innym. Najrzadziej wybierany jest styl emocjonalny. Polega na skupianiu się na swoich przeżyciach i próbach zmniejszenia tego napięcia przez marzenia po myślenie życzeniowe [9]. 

W szkole stres może wynikać zarówno z nauki, jak i z relacji z nauczycielami czy kolegami i koleżankami. Młodzi oczekują od nauczycieli życzliwości, prostego tłumaczenia materiału, poczucia humoru i sprawiedliwego podejścia. Podstawa. Prawdziwe poczucie bezpieczeństwa pojawia się wtedy, kiedy uczeń widzi w nauczycielu kogoś przyjaznego, a nie tylko tego, co ocenia [10]. Bardzo ważny jest indywidualny kontakt nauczyciela z uczniem, zwłaszcza kiedy widać u niego zmiany w zachowaniu np. większe napięcie, smutek, brak chęci do nauki, agresję czy unikanie szkoły. W takich momentach nauczyciel może wesprzeć ucznia i pomóc mu rozwijać umiejętności pracy ze stresem, a także zauważyć pierwsze sygnały trudności. Duże znaczenie ma też rodzina. Wsparcie rodziców dodaje im pewność siebie i poczucie, że potrafią poradzić sobie kiedy jest źle. 

Efektywne wspieranie młodych ludzi wymaga współpracy szkoły i rodziny. Innej drogi, niż współpraca nie ma. Kiedy w szkole panuje bezpieczna atmosfera, a w domu młodzi czują wsparcie, łatwiej budują odporność psychiczną i lepiej radzą sobie zarówno w nauce, jak i w relacjach. Pamiętajmy też, że każdy z nas jest inny. Szczególnie nastolatki potrzebują tego indywidualnego podejścia. Dlatego więc inwestowanie w umiejętność radzenia sobie ze stresem to nie tylko pomoc na teraz. To też przygotowanie do dorosłego życia. Tylko tak możemy dać im możliwości rozwoju, budowania ich pewności siebie i poczucia siły, że niezależnie co się stanie dadzą radę. 

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Samokontrola – jak okiełznać samego siebie
• Osiągaj swoje cele metodą Kaizen
• Asertywność – jak się jej nauczyć i nie dać sobie wejść na głowę

Przypisy

1. A. E. Sękowski, Osiągnięcia uczniów zdolnych, Lublin 2001.
2. M. Tyszkowa, Rodzina a rozwój jednostki, Poznań 1990.
3. J. Strelau, Psychologia. Podręcznik akademicki, Tom 1: Podstawy psychologii, Gdańsk 2000.
4. H. Seyle, Stres okiełznany, Warszawa 1977.
5. J. Reykowski, Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego, Warszawa 1966.
6. S. Folkman, R. S. Lazarus, C. Dunkel-Schetter, A. DeLongis, R. J. Gruen, Dynamics of a Stressful Encounter: Cognitive Appraisal, Coping, and Encounter Outcomes, Journal of Personality and Social Psychology, 1986, 50(5).
7. S. Folkman, R. S. Lazarus, An analysis of coping in a middle aged community sample. Journal of Health and Social Behaviour, 1980, 21, s. 219-239.
8. N. S. Endler, J. D. Parker, Multidimensional assessment of coping: A critical evaluation, Journal of Personality and Social Psychology, 1990, 58(5).
9. D. Borecka-Biernat, Avoidant coping strategy in youth situations of social conflict in the context of modelling influence of the parents, Polskie Forum Psychologiczne, 2022, tom 27, nr 2, s. 240-257.
10. R. Alves, T. Lopes, J. Precioso, Teachers’ well-being in times of Covid-19 pandemic: factors that explain professional well-being, International Journal of Educational Research and Innovation, 2021, 15, s. 203-217.