Rola humoru w zarządzaniu stresem – jak pozytywne nastawienie wpływa na zdrowie psychiczne

Obecne podejście do zdrowia psychicznego coraz częściej podkreśla, jak ważne jest wzmacnianie naszych wewnętrznych zasobów. Nie są to puste słowa rozwoju osobistego i psychologii. To przede wszystkim oznacza skupienie się nie tylko na problemach, ale też na tym, co pomaga nam sobie z nimi radzić [1]. Oczywiście takich cech jest wiele, a jednymi z nich są: odporność, optymizm czy poczucie humoru. Są one o tyle dla nas ważne, że chronią przed stresem, wspierają dobre samopoczucie i poprawiają tym samym jakość życia. Na to są również badania, o czym napiszę poniżej. I szczególnie poczucie humoru odgrywa tu ważną rolę. Ono – tak istotne i nie zawsze doceniane – pomaga patrzeć na trudności z dystansem i lepiej radzić sobie z wyzwaniami życia [2].

Wbrew pozorom humor jest złożonym zjawiskiem badanym przez wiele dziedzin nauki. I właśnie dlatego istnieje wiele jego definicji. Zatrzymajmy się jednak na samej psychologii. W psychologii zdrowia najczęściej przyjmuje się, że poczucie humoru to cecha osobowości polegająca na skłonności dostrzegania i wykorzystywania humoru w różnych sytuacjach życia codziennego [3]. 

W radzeniu sobie ze stresem poczucie humoru ma szczególne znaczenie. Pomaga łączyć myślenie z emocjami i zachowaniem. Z jednej strony wymaga interpretowania humorystycznych sytuacji, ale z drugiej wywołuje pozytywne emocje, takie jak radość czy rozbawienie. To umiejętność przede wszystkim, jeśli sytuacja na pierwszy rzut oka nie wydaje się zabawna. Humor ma też wymiar zachowania. Najprościej, ujawnia się w spontanicznym śmiechu i kontaktach z innymi ludźmi. To więc nie tylko reagowanie na coś zabawnego, ale także zdolność tworzenia i świadomego wykorzystywania go w trudnych, stresujących momentach [4]. Owszem, nie lada wyzwanie, ale jakże cenne. O ile mniej stresu „przedostaje” się do życia, jeśli potrafimy dostrzegać drugą stronę medalu…

Co nam daje pozytywne nastawienie do życia

Optymizm odgrywa ogromną rolę w utrzymaniu zdrowia psychicznego i fizycznego. Jak podkreśla wybitny amerykański psycholog Martin Seligman, pozytywne nastawienie wpływa na organizm na cztery główne sposoby [5]:

• Po pierwsze, chroni układ odpornościowy. Wyuczona bezradność (pojęcie, które stworzył), jako stan, w którym człowiek przestaje wierzyć we własny wpływ na sytuację. Co daje takie podejście? Głównie osłabia odporność, prowadząc do spadku energii i większej podatności na choroby. Optymizm natomiast przeciwdziała temu mechanizmowi, ponieważ wzmacnia poczucie sprawczości i nadzieję. Dostrzegając światło w tunelu łatwiej przebrnąć przez problemy. 
• Po drugie, osoby o optymistycznym nastawieniu częściej podejmują działania prozdrowotne. Przestrzegają zaleceń lekarskich, dbają o profilaktykę i zdrowy styl życia. Robią to wierząc, że ich działania mają sens, że to jest po coś. Wtedy czują się odpowiedzialne za własne zdrowie, co przekłada się na realne efekty.
• Trzeci aspekt dotyczy relacji między nastawieniem, a doświadczeniami życiowymi. Pesymiści częściej zauważają i zapamiętują negatywne, przykre i złe wydarzenia. To rzecz jasna może pogłębiać stres i zwiększać ryzyko chorób. Optymiści natomiast mają tendencję do interpretowania trudności, jako przejściowych i możliwych do pokonania.
• Czwarty sposób wiąże się z poszukiwaniem wsparcia społecznego. Osoby pozytywnie nastawione częściej zwracają się po pomoc do innych, nie boją się tego. Pesymiści niestety nierzadko zamykają się w sobie i rezygnują z kontaktów.

Pozytywne nastawienie sprzyja nie tylko profilaktyce, chociaż również. Pomaga także w procesie leczenia. Optymiści szybciej wracają do zdrowia, lepiej przestrzegają zaleceń lekarskich i wykazują większą aktywność układu odpornościowego. Mają również niższy poziom kortyzolu znanego nam, jako hormonu stresu, co pozytywnie wpływa na regenerację organizmu [6].

Optymizm jest więc nie tylko postawą psychiczną. Jest realnym czynnikiem wspierającym zdrowie. Pomaga w zapobieganiu chorobom, przyspiesza powrót do równowagi i chroni przed rozwojem depresji. To już bardzo dużo. Jak podkreśla Seligman, osoby o pozytywnym stylu wyjaśniania wydarzeń, nawet jeśli doświadczają trudności, szybciej odzyskują równowagę emocjonalną i nie popadają w długotrwałe przygnębienie. Nie analizują ciągle błędów, problemów tzw. ruminacja. Kwestia odpowiedniej interpretacji zdarzeń. Natomiast pesymistyczny sposób myślenia charakteryzujący się obwinianiem siebie i skupianiem na porażkach może prowadzić do tzw. depresyjnego stylu atrybucyjnego [7]. To oznacza, że tłumaczymy sobie świat, jako bardziej wrogi, przeciwny, negatywny.

Jak korzystać z poczucia humoru, by mieć lepsze zdrowie 

Teraz poruszmy ten temat odwołując się do badań, jako potwierdzenie pozytywnego oddziaływania humoru na nasze życie. Badania Nussbauma i Michaux [8] zwróciły uwagę, że osoby przebywające w szpitalu z powodu problemów emocjonalnych czy psychicznych reagują na dowcipy i humorystyczne sytuacje słabiej, niż osoby zdrowe. Wydaje się to naturalne. Ale… co ciekawe, w miarę poprawy stanu psychicznego ich reakcje na humor stawały się silniejsze, co sugeruje, że zdolność do śmiechu może być wskaźnikiem poprawy nastroju i powrotu do równowagi. Widać jasne powiązanie. 

Podobne obserwacje poczynili badacze z Pensylwanii [9], którzy analizowali reakcje mimiczne osób oglądających krótkie filmy komediowe, wykorzystując metodę FACS (Facial Action Coding System) opracowaną przez Ekmana i Friesena. Okazało się, że u wielu osób pozytywne emocje, takie jak uśmiech, pojawiały się tylko na chwilę i były szybko tłumione przez emocje neutralne lub negatywne. Ten sposób reagowania, określany jako „negująca radość”, może być mechanizmem obronnym, pewną próbą zachowania emocjonalnej stabilności w sytuacji napięcia lub stresu. Jednak zbyt częste tłumienie pozytywnych uczuć może prowadzić do utraty naturalnej zdolności do rozładowywania stresu przez śmiech. 

Humor działa, gdy angażuje zarówno myślenie, jak i emocje. Najpierw mamy myśl, potem za tym idzie emocja. Aby zrozumieć żart, najpierw zauważamy coś zaskakującego, a potem znajdujemy dla tego sensowne wyjaśnienie, co wywołuje śmiech. Kiedy jesteśmy mocno zestresowani, zmęczeni lub emocjonalnie napięci np. po długim dniu, wtedy żart może być tylko częściowo zrozumiany i nie wywołuje pełnego rozbawienia. Inaczej reagujemy, kiedy jesteśmy wypoczęci, a inaczej przy większym zmęczeniu, gdy się po ludzku nic nie chce. Przyczyną jest przeciążenie umysłu, zmęczenie psychiczne. Ono osłabia koncentrację i zdolność logicznego myślenia potrzebną do „rozwiązania” żartu [10].

Z drugiej strony, wiele badań wskazuje, że nawet osoby doświadczające dużego stresu lub gorszego samopoczucia zachowują zdolność do rozumienia i doceniania humoru [11]. Uczestnicy tych badań – mimo negatywnych emocji – nadal potrafili dostrzegać komizm w codziennych sytuacjach i chętnie korzystali z humoru, jako formy wsparcia. Oznacza to, że humor nie znika w trudnych momentach. Jego po prostu trudniej wtedy wyrazić, co nie oznacza, że „znika”.

Śmiech, jako strategia radzenia sobie 

Ciekawe rezultaty przyniosły także badania wśród młodzieży. Otóż, naukowcy analizowali trzy aspekty poczucia humoru: jego docenianie, wykorzystywanie w radzeniu sobie ze stresem i umiejętność tworzenia humoru [12]. To już nieco trudniejsze, niż gdy tylko śmiejemy się z czyjegoś żartu. Okazało się, że młodzi ludzie, nawet jeśli doświadczali stresu czy spadku nastroju, nadal potrafili posługiwać się humorem w codziennym życiu. Był dla nich kołem ratunkowym i pełnił funkcję ochronną. Stanowiło to też rodzaj odreagowania sytuacji, a nawet problemu, wyśmiania gdy, żeby umniejszyć rangę. 

Powyższe wyniki badań wskazują, że humor – mimo chwilowych ograniczeń czy złego samopoczucia – pozostaje jednym z najcenniejszych zasobów psychicznych człowieka. Aż grzech z tego nie korzystać, tym bardziej, że to darmowa terapia, a jakże pomocna. W kontekście zdrowia psychicznego humor można więc uznać nie tylko za formę rozrywki, ale przede wszystkim za skuteczne narzędzie zarządzania stresem, redukcji napięcia i budowania odporności emocjonalnej. A tak bardzo potrzebujemy tego w dzisiejszym zabieganym świecie. Umiejętność śmiania się z siebie i z sytuacji życiowych nie usuwa problemów, ale pozwala spojrzeć na nie z dystansem. To jest słowo klucz. Śmiech nie rozwiąże wszystkich trudności. To nawet nie o to chodzi. Ale daje nam najprostsze i jednocześnie najpotężniejsze narzędzie, by spojrzeć na życie lżej nawet w najbardziej stresujących momentach. Warto. 

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Narzekanie – nawyk zaraźliwy i szkodliwy dla zdrowia
• Ekstrawersja vs introwersja. Który typ osobowości jest lepszy?
• Skutki nadmiernego korzystania z nowych technologii

Przypisy

1. Strengthening mental health. Resolution of the Executive Board of the WHO. Geneva 2002.
2. A. Radomska, Humor from the perspective of positive psychology. Implications for research on development in adulthood, Pol. Psychol. Bull., 2012, 42, 215-225.
3. R. Martin, Sense of humor, [w:] S. J. Lopez, C. R. Snyder (red.), Positive psychological assessment: A handbook of models and measures, Washington 2003, s. 313-326.
4. R. Martin, N. Kuiper, L. Olinger, K. Dance, Humor, coping with stress, self-concept, and psychological well-being, Humor, 1993, 6 (1), s. 89-104.
5. M. E. P. Seligman, Optymizmu można się nauczyć. Jak zmienić swoje myślenie i swoje życie, Poznań 1993.
6. L. Mellibruda, Syndrom bezradności i zdrowie, Remedium, 1997, 10, s. 21-23.
7. L. Y. Abramson, M. E. Seligman, J. D. Teasdale, Learned helplessness in humans: critique and reformulation. J Abnorm Psychol., 1978, 87(1), s. 49-74.
8. K. Nussbaum, W. Michaux, Response to humor in depression: A predictor and evaluator of patient change?, Psychiatr. Q., 1963, 37 (3), s. 527-539.
9. L. Reed, M. Sayette, J. Cohn, Impact of depression on response to comedy: A dynamic facial coding analysis, J. Abnorm. Psychol., 2007, 116 (4), s. 804-809.
10. S. Attardo, The semantic foundations of cognitive theories of humor, Humor, 1997, 10 (4), s. 395-420.
11. A. Bokarius, K. Ha, R. Poland, V. Bokarius, M. Rapaport, W. Ishak, Attitude toward humor in patients experiencing depressive symptoms, Innov. Clin. Neurosc., 2011, 8 (9), s. 20-23.
12. S. Freiheit, J. Overholser, K. Lehnert, The association between humor and depression in adolescent psychiatric inpatients and high school students, J. Adolesc. Res., 1998, 13 (1), 32-48.