Dzisiejszy świat rozwija się w niesamowitym tempie. Z jednej strony daje nam nowe technologie i wygody, a z drugiej nakłada ogromną presję. Bo trzeba być coraz bardziej wydajnym, pokazywać atrakcyjny styl życia i rywalizować z innymi. Coraz trudniej też budować głębokie relacje. Widzimy to przede wszystkim wśród młodych osób. To wszystko razem sprawia, że wiele ludzi czuje się psychicznie przeciążonych. I trudno się właściwie dziwić. Brakuje nam chwili na zatrzymanie się, zastanowienie i prawdziwy odpoczynek. A to prowadzi do narastania stresu i pogorszenia samopoczucia.
Stres nie zawsze wynika z wielkich, dramatycznych wydarzeń, takich jak choroba, strata bliskiej osoby czy majątku. Nie. Bardzo często źródłem tego obciążenia są codzienne sprawy. Prozaiczne, ale regularne np. nieustanny pośpiech, oczekiwania otoczenia, konflikty w pracy czy w domu. Duży wpływ ma też długotrwałe wystawienie na stres, mobbing, przemoc czy coraz powszechniejsze nękanie w internecie, które szczególnie dotyka młodsze osoby [1].
Odpoczynek i dobre zarządzanie czasem wolnym to dziś coś więcej, niż przyjemny dodatek do życia. To podstawa, całkowite numer jeden dbania o zdrowie psychiczne. Kiedy nie mamy skutecznych sposobów radzenia sobie ze stresem, a do tego zaczynamy tracić siłę wewnętrzną, np. wiarę w siebie, czy nie otrzymujemy wsparcia od innych, pojawia się stan, który specjaliści nazywają „niekompletnym zdrowiem psychicznym”. Czym on jest? To jeszcze nie jest choroba ani zaburzenie, ale wyraźny sygnał, że coś się dzieje. Niejako wewnętrzny alarm. Człowiek czuje się wtedy osłabiony, mniej odporny, trudniej mu korzystać z własnych zasobów i dbać o równowagę emocjonalną [2]. Właśnie w takich chwilach trzeba wcisnąć hamulec.
Odpoczynek jako profilaktyka zdrowia psychicznego
Jeśli pogarszający się stan psychiczny pozostaje bez wsparcia i leczenia, może prowadzić do tzw. „grzęźnięcia”. To proces, w którym człowiek stopniowo traci energię, poczucie sprawczości i chęć do działania. Natomiast w zamian pojawiają się frustracja i bezsilność. Znane uczucia, prawda? Z czasem taki stan może przekształcić się w poważne zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, stany lękowe czy nawet psychozy. To już nie przelewki, a poważny problem. Taki realnie zagraża zdrowiu i życiu. Wtedy wzrasta też szansa podejmowania zachowań ryzykownych, izolacji społecznej, a nawet… prób samobójczych [3].
Dlatego organizacja czasu wolnego i nauka świadomego odpoczynku powinna być traktowana nie jako luksus czy hobby, ale jako element profilaktyki psychicznej. Regularny relaks, aktywny wypoczynek, kontakt z naturą, odcięcie się od pracy, regeneracja emocjonalna i czas na bycie „tu i teraz” – to wszystko staje się kluczowe dla zachowania zdrowia psychicznego i przeciwdziałania procesowi wypalenia zawodowego.
Szczególna rola higieny psychicznej w kontekście odpoczynku
W zglobalizowanym, dynamicznym świecie, w którym dominuje tempo, presja osiągnięć i natłok bodźców, coraz trudniej znaleźć przestrzeń na wewnętrzny spokój. Marek Aureliusz pisał, że człowiek najłatwiej odnajdzie ukojenie w swojej własnej duszy, jeśli tylko nauczy się w nią wsłuchiwać i regularnie tam powracać („Rozmyślania”). Dziś potrzebę takiego „zatrzymania” określamy mianem higieny psychicznej.
Zgodnie ze Słownikiem języka polskiego, higiena psychiczna to działania podejmowane w celu zachowania lub przywrócenia zdrowia psychicznego [4]. Współczesne modele zdrowia psychicznego uwzględniają jego trzy wymiary: brak zaburzeń (aspekt negatywny), zdolność do codziennego funkcjonowania (aspekt funkcjonalny) oraz dobre samopoczucie i rozwój osobowości (aspekt pozytywny) [5]. Pełne spojrzenie na zdrowie psychiczne pozwala działać z wyprzedzeniem, zanim może być za późno. I dzięki temu możliwa jest skuteczna profilaktyka także wtedy, gdy pierwsze problemy nie dają jeszcze wyraźnych sygnałów.
Dostęp do wsparcia psychicznego: wyzwania i ryzyko autoagresji wśród młodzieży
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, zaburzenia psychiczne i behawioralne odpowiadają w Europie za około 20% wszystkich problemów zdrowotnych, a co czwarta osoba doświadcza w swoim życiu przynajmniej jednego kryzysu psychicznego [6]. Problemem pozostaje jednak ograniczona dostępność wsparcia. Wiele osób boi się stygmatyzacji, oceny lub braku zrozumienia. To jak najbardziej naturalne, wszyscy chcielibyśmy być akceptowani i dobrze postrzegani. Jednak nie jest to możliwe tak, jak sobie tego życzymy. Ludzie więc nie zawsze szukają pomocy. Mało tego, w skrajnych przypadkach prowadzi to do samobójstw. Oto cena osamotnienia i niechęci proszenia o pomoc.
Coraz częściej pojawia się też zjawisko autoagresji, zwłaszcza wśród młodzieży. Szacuje się, że od 13 do 42% młodych ludzi doświadcza samouszkodzeń, które w niektórych przypadkach mogą skończyć się niezamierzonym samobójstwem [7].
Dlatego ważne jest, by dbać o swoją odporność psychiczną. Jak? Chociażby poprzez pozytywne emocje, uważność i świadomy odpoczynek. To wszystko można fajnie zaplanować i wdrożyć w codzienność. Chwile radości, poczucie wdzięczności czy zwykły zachwyt pomagają nam lepiej radzić sobie z emocjami. To tak niewiele, a potrafi zdziałać cuda. W polskim prawie zdrowie psychiczne uznaje się za jedno z podstawowych dóbr człowieka [8].
Pojęcie zdrowia, według WHO, obejmuje dobrostan nie tylko fizyczny, ale i psychiczny, społeczny oraz duchowy [9]. Stąd współczesne hasło: „Nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego”. Zdrowie psychiczne umożliwia skuteczne działanie, pokonywanie stresu i aktywność na rzecz społeczeństwa [10].
W praktyce oznacza to, że odpoczynek powinien być świadomą i regularną częścią dbania o zdrowie psychiczne. Nie można, a przynajmniej nie powinno się o tym zapominać. To nie jest luksus ani strata czasu, lecz coś niezbędnego. Od tego, jak potrafimy się regenerować, dbać o swoje emocje i wyciszać, zależy nie tylko jakość naszego życia. Do tego dochodzą umiejętność radzenia sobie z trudnościami i zapobieganie wypaleniu. W środowiskach akademickich higiena psychiczna jest traktowana jako dziedzina interdyscyplinarna, łącząca teorię z praktyką. Chodzi w niej zarówno o wypracowanie zasad wspierania zdrowia psychicznego pojedynczych osób i grup, jak i tworzenie systemów oraz narzędzi, które pomagają zapobiegać jego zaburzeniom.
Depresja – wyzwanie współczesności a potrzeba regeneracji psychicznej
Według danych amerykańskiego Instytutu Pomiarów i Oceny Stanu Zdrowia, najczęściej zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi na świecie są stany lękowe. Nie będzie to pewnie zaskoczeniem, jeśli tuż za nimi pojawiła się depresja. Szacuje się, że na depresję cierpi około 350 milionów ludzi na całym świecie, w tym 22 miliony w Europie i aż 4 miliony w Polsce. Choroba ta najczęściej dotyka kobiety [11].
Choć dziś coraz częściej mówi się o depresji otwarcie, wciąż wiele osób woli nie szukać pomocy psychologa czy psychiatry, bo boi się oceniania [12]. Są też tego konsekwencje. Leczenie zwykle nie zaczyna się od leków, lecz od terapii i wprowadzenia zmian w stylu życia. Zaczyna się od podstaw, czyli większego odpoczynku, regularnej aktywności fizycznej, kontaktu z naturą i dbania o sen. Krok po kroku, stopniowo, ale najważniejsze, że do przodu. Wszystko zaczyna się od chęci do zmiany.
W tym kontekście bardzo ważne staje się mądre zarządzanie czasem wolnym. Nie chodzi tylko o chwilę relaksu. Trzeba też zapobiegać pogarszaniu się stanu psychicznego. Pandemia COVID-19 i związana z nią izolacja, problemy finansowe czy lęk o zdrowie własne i bliskich wzmogły wiele już istniejących trudności psychicznych. To tylko zaostrzyło problem. Psycholodzy zauważają, że osoby niezaszczepione, które często miały mniejsze poczucie kontroli nad swoim życiem, odczuwały większy spadek nastroju i trudniej odbudowywały swoją stabilność psychiczną [13].
Osoby zmagające się z depresją często przestają robić rzeczy, które kiedyś sprawiały im radość. Tymczasem nawet drobne formy odpoczynku – spacer, chwila ciszy, krótka wycieczka, zajęcia twórcze czy po prostu leniuchowanie mogą mieć działanie terapeutyczne. Dlatego warto traktować odpoczynek jako podstawowy element dbania o zdrowie psychiczne. Bez tego ani rusz. A tym bardziej w świecie pełnym informacji, obowiązków i ciągłego porównywania się z innymi, zatrzymanie się i regeneracja nie jest oznaką słabości, lecz mądrą formą profilaktyki. Jesteś gotowy, żeby zadbać o siebie?
Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach
Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:
- Psychologia relacji na odległość: wyzwania i korzyści w erze cyfrowej
- Ekstrawersja vs introwersja. Który typ osobowości jest lepszy?
- Toksyczni ludzie – w jaki sposób na nas wpływają i jak ich unikać
Przypisy:
- gov.pl, 2023
- J. T. Marcinkowski, Z. Konopielko, Epidemie bakteryjne w przeszłości – współczesne zagrożenia, [w:] J. Marcinkowski (red.), Z. Konopielko, Ponadczasowa misja higieny i epidemiologii, Warszawa 2021, s. 56.
- Tamże.
- Zob. https://sjp.pwn.pl/slowniki/higiena%20psychiczna.html
- E. Sokołowska, L. Zabłocka-Żytka, S. Kluczyńska, J. Wojda-Kornacka, Zdrowie psychiczne młodych dorosłych. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2015.
- Zob. https://www.gov.pl/web/zdrowie/narodowy-program-ochrony-zdrowia-psychicznego1
- M. Wysocka, Moje dziecko się tnie. Nie panikuj i nie krzycz!, https://zdrowie.pap.pl/ psyche/moje-dziecko-sie-tnie-nie-panikuj-i-nie-krzycz
- Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, t.j. Dz.U.2020.685.
- Zob. https://profibaza.pzh.gov.pl/publikacje/podstawy-zdrowia-publicznego/01-zdrowie-definicja
- E. Syrek, Zdrowie psychiczne, higiena psychiczna – edukacja dla dobrostanu psychicznego – aktualność koncepcji i poglądów Kazimierza Dąbrowskiego, „Pedagogika Społeczna” 2019, nr 3 (73).
- Zob. https://globalhealth.washington.edu/focus-area/health-metrics-and-evaluation
- https://www.gov.pl/web/wsse-krakow/swiatowy-dzien-walki-z-depresja-2021
- Zob. Polacy w depresji? Ponad 60% realnie odczuwa jej symptomy?, https://samorząd. infor.pl/sektor/zadania/zdrowie/5422587,Depresja-u-Polakow-w-2022-r.html
