Wspieranie zdrowia psychicznego u osób z niepełnosprawnościami – wyzwania i metody

Zdrowie psychiczne niepełnosprawnych osób to tak naprawdę nieodłączna część ich ogólnego dobrostanu i jakości życia. Można powiedzieć, że stanowi wręcz podstawę i wymaga bardzo szerokiej opieki. Jednak jednym z najważniejszych aspektów, to wsparcie społeczne. Oczywiście kojarzy się z ogólnie rozumianą pomocą, troską, działaniem innych osób dla dobra niepełnosprawnych i rzeczywiście tak jest. W literaturze podkreśla się, że wsparcie to ciągły i ukierunkowany proces, który może mieć charakter indywidualny lub grupowy, formalny lub nieformalny [1].

Generalnie każdy z nas potrzebuje troski. Wszyscy ją sobie cenimy. Najbardziej jednak potrzebują jej osoby, które zmagają się z trudnościami na wielu płaszczyznach – fizycznej, emocjonalnej czy społecznej. W takim przypadku chodzi nie tylko o codzienną pomoc, ale też o pokazanie tej osobie, że może polegać i na sobie. Jeśli wie, że ma szansę na pewną autonomię, nawet w ograniczonym zakresie, zyska większe poczucie kontroli. Mówiąc wprost – poczuje się lepiej psychicznie. A jak wiemy psychika bardzo mocno działa na zdrowie fizyczne [2].

Warto wiedzieć, że pomoc osobom niepełnosprawnym powinna być przemyślana. To duża odpowiedzialność. Przede wszystkim trzeba zwracać uwagę na faktyczne potrzeby i możliwości osoby wspieranej. Każda forma wsparcia ma znaczenie. Może ono wynikać z pobudek etycznych, religijnych, moralnych, albo po prostu z chęci niesienia bezinteresownej pomocy [3]. Co kieruje takimi osobami, to już bardzo indywidualna sprawa. Jednak liczy się sam gest. To ma dużą wartość.

Rodzaje wsparcia a profilaktyka zdrowia psychicznego

Wyróżnia się kilka funkcjonalnych typów wsparcia [4], które mogą mieć ogromny wpływ na stan psychiczny osób z niepełnosprawnościami:

• Wsparcie emocjonalne.  Chodzi tutaj o obecność, troskę, empatię czy też po prostu wysłuchanie osoby, która nierzadko czuje się samotna. To zmniejsza napięcie, redukuje stres i ułatwia regulację emocji. Osoby, które je otrzymują, częściej czują się ważne i zauważone. A dzięki temu wzrasta ich samoocena.
• Wsparcie informacyjne (poznawcze). Tutaj znaczenie ma przekazywanie wiedzy, dzielenie się doświadczeniami czy też doradztwo. Jeżeli ktoś jest w kryzysie, łatwiej mu zrozumieć daną sytuację, uczyć się ją akceptować i próbować poradzić sobie z tymi trudnościami, tudzież wyzwaniami. 
• Wsparcie instrumentalne. Dotyczy pomocy, która opiera się na samej fizycznej obecności, ale też wspieraniu w codziennych zadaniach, nawet tych najprostszych. 
• Wsparcie rzeczowe (materialne). Odnosi się do pomocy finansowej, dostarczania środków i zasobów, które mogą poprawić sytuację życiową osoby niepełnosprawnej. 
• Wsparcie oceniające (duchowe). To z kolei wiąże się z akceptacją, poczucia bycia zrozumianym i duchowym wsparciem, które wynika z wiary i przekonań religijnych.  

Wsparcie psychologiczne dla osób z niepełnosprawnością często łączy różne formy, które wzajemnie się uzupełniają. Jakaś informacja może być pomocna zarówno emocjonalnie, jak i pomagać w podejmowaniu pewnych konkretnych działań. Takie kompleksowe podejście ułatwia radzenie sobie z problemami, a na tym nam właśnie zależy [5].

Źródła i skuteczność wsparcia – wyzwania praktyczne

Źródeł wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami jest naprawdę wiele. Należą do nich przede wszystkim rodzina, rówieśnicy, szkoły, organizacje społeczne, Kościół i całe lokalne otoczenie. Właśnie te osoby i instytucje mogą pomagać na co dzień, dawać poczucie bezpieczeństwa i znów – akceptacji. 

Trzeba jednak pamiętać, że skuteczność tej pomocy zależy od różnych rzeczy, np. od zaangażowania wspierających, ich wiedzy oraz otwartości na potrzeby konkretnej osoby. Ważne jest też, by pomoc była stała, a nie tylko okazjonalna. Taka opieka to duża odpowiedzialność, która niektórych może przerastać. Dlatego trzeba być świadomym mówiąc kolokwialnie, na co się „piszemy”. 

Na skuteczność wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami wpływa wiele różnych czynników [6]:

1. Czynniki sytuacyjne to np. trudności w poruszaniu się, problemy ze zdrowiem, brak pieniędzy. Czasami dochodzą do tego przeszkody, jak brak schodów, windy czy odległość do miejsca, gdzie można dostać pomoc. Niestety te rzeczy mogą bardzo utrudniać korzystanie z opieki, nawet jeśli jest dostępna.
2. Czynniki osobowościowe dotyczą tego, jaka dana osoba jest. Czasem ktoś nie chce lub nie potrafi przyjąć pomocy. To nie wynika z tego, że nie chce, ale może ma złe doświadczenia, jest zamknięta w sobie, nie ufa innym. A czasami to większe problemy emocjonalne. W takich sytuacjach niepełnosprawni mogą się izolować i jeszcze bardziej pogłębiać swoje trudności.
3. Czynniki relacyjne odnoszą się do całej sytuacji życiowej danej osoby. Bywa, że jej problemy są bardzo złożone. Tak jest właściwie najczęściej. I nie chodzi tylko o zdrowie, ale też o brak pracy, mieszkania czy wsparcia od bliskich. Wtedy trzeba zaangażować wiele osób i instytucji, co sprawia, że organizacja pomocy staje się trudniejsza i wymaga więcej czasu oraz koordynacji.

Oczywiście warto o tych barierach pamiętać, żeby lepiej rozumieć potrzeby osób z niepełnosprawnościami i skuteczniej im pomagać. To właściwie podstawa, na którą musimy zwracać uwagę, ponieważ nierzadko, bez tego „ani rusz”. 

Kryzys – stres – terapia

Osoby niepełnosprawne bardzo często doświadczają kryzysów. Te rzeczy się ze sobą łączą, bo ludziom ciężko się pogodzić z sytuacją, kiedy nagle są zdani na drugą osobę. Chodzi głównie o tych, którzy do tej pory byli sprawni, a teraz niestety nie dadzą sobie sami rady. Człowiek w takich momentach traci emocjonalną równowagę. Pojawia się smutek, lęk czy złość. Największym winowajcą mimo wszystko jest stres, który bardzo pogłębia i tak już ich niełatwy los [7].

Pomoc dla takich osób powinna być dobrze zorganizowana. To może poprawić ich codzienne funkcjonowanie. Według Caplana, amerykańskiego psychiatry i psychologa, uważanym za jednego z pionierów prewencji kryzysów psychicznych i twórców tzw. interwencji kryzysowej, kryzys przechodzi przez cztery etapy [8]:

1. Próba poradzenia sobie znanymi metodami,
2. Zwiększone napięcie – wcześniejsze metody nie pomagają,
3. Szukanie nowych sposobów i podejmowanie ryzyka,
4. Głębokie załamanie, jeśli nie uda się znaleźć rozwiązania

Terapia może mieć różne formy – krótką, która skupia się na samym problemie, albo długą, która prowadzi do trwałych zmian. Wszystko zależy od tego, z czym przychodzimy do terapeuty i co jest dla nas ważne. Wsparcie powinno uwzględniać potrzeby osoby: fizyczne, emocjonalne, społeczne. Niezwykle istotne jest, żeby terapeuta był empatyczny i potrafił zrozumieć swojego pacjenta. To właściwie wydaje się być naturalne, choć nie zawsze oczywiste. Niestety. 

Terapia ma pomóc osobie poczuć się lepiej i odnaleźć w codziennym życiu. Wiele ludzi ocenia osoby niepełnosprawne, jako kogoś gorszego. To sprawia, że są stygmatyzowani i gorzej traktowani, co na pewno wpływa na ich samopoczucie. W końcu każdy z nas potrzebuje wokół siebie ludzi, którzy go akceptują, wspierają, kochają. Dlatego też właśnie istotne jest wsparcie nie tylko medyczne, ale emocjonalne i społeczne. Gwarancja tego daje poczucie bezpieczeństwa [9]. 

Bezpieczeństwo to proces, który pomaga człowiekowi budować tożsamość i relacje. Jego brak prowadzi do wycofania, niechęci, a czasem nawet i co gorsza – izolacji. Osoby chore często są postrzegane jako „inne”. U wielu ludzi to wywołuje lęk i może prowadzić do odrzucenia. 

Podsumowując, psychologiczne wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami odgrywa naprawdę bardzo ważną rolę. Pomaga lepiej zrozumieć i zaakceptować swoją sytuację. Dobrze prowadzona pomoc psychologiczna pozwala radzić sobie ze stresem, trudnymi emocjami i problemami dnia codziennego. A umówimy się, że to właśnie one często stanowią największe wyzwanie. Z kolei źle udzielone wsparcie może przynieść odwrotny skutek. Efekt? Pogłębi się frustracja i zwiększy poczucie bezsilności. Dlatego tak ważne, aby zajmowali się tym odpowiednio przygotowani specjaliści.

Samoakceptacja, pozytywna samoocena i gotowość do działania sprawiają, że osoby z niepełnosprawnością mogą aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym tym bardziej, że tak bardzo tego potrzebują… To właśnie te elementy pomagają im zachować równowagę psychiczną i prowadzą do rozwoju oraz samorealizacji.

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Anhedonia – co to jest utracona przyjemność?
• Ekstrawersja vs. Introwersja – który typ osobowości jest lepszy?
• Samoakceptacja a zdrowie psychiczne – jak budować pozytywne poczucie własnej wartości?
• Hipomania – co to jest, przyczyny, objawy i ile trwa

Przypisy

1. J. Modrzewski, Wsparcie społeczne jako czynnik wzorujący współczesne scenariusze biograficzne, [w:] M. Piorunek (red.), Pomoc – wsparcie społeczne – poradnictwo. Od teorii do praktyki, Toruń 2010, s. 18-19.
2. N. Walter, Internetowe wsparcie społeczne. Studium socjopedagogiczne, Poznań 2016, s. 44.
3. M. Kondracka-Szala, Wsparcie społeczne osób stygmatyzowanych, Warszawa 2015, s. 21.
4. A. Hetherington, Wsparcie psychologiczne w służbach ratowniczych, Gdańsk 2004.
5. S. Kawula, Studia z pedagogiki specjalnej, Olsztyn 1996, s. 60.
6. M. Kondracka-Szala, dz. cyt., s. 20.
7. Tamże.
8. B. F. Okun, Skuteczna pomoc psychologiczna, Warszawa 2002, s. 258.
9. A. Zawiślak, Jakość życia osób dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną, Warszawa 2011, s. 55-56.