Związek między psychologią sportu a osiąganiem sukcesów zawodowych

Psychologia sportu coraz bardziej dziś popularna i popularna staje się niejako normą w przygotowywaniu zawodników do zawodów, mistrzostw, olimpiad i ogólnie rzecz biorąc, rywalizacji. Praktycznie wszyscy sportowcy rozumieją, jak jest ona potrzebna. Jej rozwój, a na szczęście ciągle się to pogłębia pokazuje, jak duży wpływ na to, czy będziemy dobrzy w jakiejś dyscyplinie, mają czynniki psychologiczne. Sposób myślenia ma naprawdę duże znaczenie na to, jak działamy i po prostu – na naszą skuteczność. 

A wszystko zaczęło się już pod koniec XIX wieku – czyli bardzo dawno, konkretnie w 1897 roku. I tutaj Norman Triplett zwrócił uwagę, że sportowcy mają lepsze wyniki, kiedy są obserwowani i kiedy mają możliwość konkurencji. To odkrycie dało początek badaniom nad tzw. facylitacją społeczną, czyli wpływem obecności innych osób na efektywność działania [1]. Czy to ego? Całkiem możliwe, ale najważniejsze żeby było skutecznie i fair. 

Ale powiedzmy sobie kilka zdań na temat historii, bo i to jest wręcz fascynujące! Za tak zwanego ojca psychologii sportu uznaje się Colemana Griffitha. Ponad 100 lat temu – tak, już wtedy – prowadzono pierwsze badania, jak psychologia i trening mentalny oddziałują na sportowców. Jego książki, takie jak Psychology of Coaching (1926) i Psychology of Athletics (1928) są jednymi z pierwszych podręczników w tej dziedzinie. A jeszcze wcześniej, 20 lat wstecz (1899) pisano, że sport wpływa na kształtowanie charakteru. Dziś jest to „oczywista oczywistość”, natomiast wtedy było to coś nowego. Wytrwałość, odpowiedzialność i wiele innych. To te cechy, te cnoty są potrzebne, by mieć wyniki w sporcie [2].

Lata 40. i 50. nie przyniosły większych przełomów, ale już w latach 60. i 70. psychologia sportu zaczęła zyskiwać na znaczeniu. To wtedy powstawały pierwsze czasopisma naukowe i kursy uniwersyteckie. Idąc dalej w las, w latach 80. psychologia sportu była już w większości programów przygotowywanych dla zawodników. Każda osoba znająca się na sporcie wiedziała bez wątpienia, jak jest to ważne. 

Dziś ta grupa jest nieodłączną częścią sztabu szkoleniowego wielu reprezentacji narodowych i klubów. Nikogo to nie dziwi. To stało się normą. Ich praca obejmuje m.in.:
– radzenie sobie ze stresem,
– poprawę koncentracji,
– wzmacnianie motywacji,
– budowanie pewności siebie,
– pracę z emocjami po porażkach i sukcesach.

Obecnie nie tylko wspierają zawodników, ale też są obserwowani przez media i opinię publiczną. Sami zresztą budują sobie swój prestiż w mediach i dzielą się tym, żeby inspirować, motywować osoby, które obserwują profile. To wymaga od nich wysokich kompetencji, opartych na najnowszej wiedzy psychologicznej i metodologii badań.

W Polsce psychologowie sportu mają możliwość zrzeszania się w specjalistycznych sekcjach działających przy Polskim Towarzystwie Psychologicznym oraz Polskim Towarzystwie Naukowym Kultury Fizycznej. Dzięki temu mogą dzielić się wiedzą i rozwijać skuteczne metody wspierania zawodników na każdym poziomie zaawansowania [3].

Znaczenie psychologii sportu w osiąganiu wysokich wyników

Na początku rozwoju psychologii sportu badacze skupiali się głównie na pytaniu „dlaczego?”. Chcieli zrozumieć, dlaczego niektórzy zawodnicy osiągają lepsze wyniki niż inni, mimo że ich umiejętności są podobne. Żeby sobie na to odpowiedzieć trzeba ,,pokopać” trochę głębiej. Zastanawiano się też, co motywuje ludzi do uprawiania sportu i dlaczego wybierają konkretne dyscypliny. Z czasem pojawiło się kolejne pytanie, czyli „kto?”. Zaczęto badać, kim są sportowcy, jakie mają cechy osobowości. Ludzie byli zaciekawieni co ich wyróżnia i co wpływa na ich zaangażowanie w daną aktywność fizyczną [4].

Choć psychologia sportu coraz bardziej umacniała się jako dyscyplina naukowa, to zawsze zachowywała praktyczne podejście. Skupiano się na realnym wspieraniu zawodników w ich rozwoju i osiąganiu celów. W sporcie najważniejsze są wyniki. Na to zwraca się uwagę, to się liczy. A sami zawodnicy naprawdę ciężko pracują po to, aby zdobywać medale, czuć tę wewnętrzną radość i satysfakcję.

Idąc dalej, czyli od końca lat 70., dominującym pytaniem stało się „jak?” A konkretnie: Jak trenować, żeby wygrywać? Jak radzić sobie z emocjami, stresem? Jak poprawiać swoje wyniki? Jak zwiększać koncentrację? Jak utrzymać motywację? Pytań jest wiele… a teraz znajdźmy odpowiedzi [5].

Jak podkreśla Blecharz [6], wartość psychologii sportu mierzy się – tak jak już wspomniałam wyżej – przede wszystkim jej skutecznością. Chodzi o to, w jakim stopniu pomaga zawodnikowi działać efektywnie, przekraczać własne ograniczenia i osiągać lepsze rezultaty. Proste. W sporcie wyczynowym mówi się o tzw. prime performance. Są to umiejętności wielokrotnego powtarzania wyniku na najwyższym możliwym poziomie. Aby było to możliwe, sportowiec musi posiadać zdolność do wchodzenia w stan flow. Jest to najbardziej pożądany stan i nie tylko wśród sportowców. Chodzi o pełne skupienie i pełne zaangażowanie w to, co robimy. Pozwala przez to wykorzystać cały potencjał fizyczny, techniczny i taktyczny. Nie przychodzi to samo, takie rzeczy warto, a nawet trzeba trenować, szczególnie jeżeli chcemy coś osiągnąć. A można go ,,zdobyć” dzięki regularnemu treningowi psychologicznemu. 

Praca psychologa sportu powinna być połączona z działaniami innych specjalistów, takich jak trenerzy, fizjolodzy, dietetycy czy biomechanicy. Jedno zależy od drugiego i nie można podchodzić wybiórczo. Braki w jednej sferze przygotowania np. fizycznej nie mogą być niesłusznie przypisywane nieskutecznemu treningowi mentalnemu. To zbyt duże uproszczenie. Tylko wtedy można mówić o profesjonalnym, wartościowym wsparciu dla sportowców.

Profesjonalne wsparcie psychologiczne w sporcie – modele działania

Wiele technik opracowanych w ramach psychologii sportu znajduje dziś zastosowanie też poza sportem np. w pracy chirurgów, pilotów, kontrolerów ruchu lotniczego, a nawet żołnierzy. To pokazuje, że ta dziedzina ma uniwersalny charakter i sprawdza się w sytuacjach wymagających maksymalnej koncentracji, szybkiego podejmowania decyzji i wysokiej odporności psychicznej. 

Trzeba sobie też jasno zdefiniować, kim tak naprawdę jest profesjonalny psycholog sportowy. To jedno. Kolejne pytanie brzmi: jak powinien działać? I tutaj pomocne będą różne modele pracy, a ich celem jest poprawienie wyników zawodnika.

Jeden z takich modeli opracowali Boutcher i Rotella [7]. Składa się on z czterech etapów:

1. Analiza dyscypliny sportu – zrozumienie specyfiki, wymagań i warunków rywalizacji,
2. Ocena silnych i słabych stron zawodnika – diagnoza psychiczna i funkcjonalna,
3. Konceptualizacja strategii – planowanie celów mentalnych i sportowych,
4. Rozwijanie wybranych umiejętności – wdrażanie treningu mentalnego.

Takie podejście pomaga nie tylko zwiększyć efektywność, ale i zapewnić ciągłość oraz skuteczność wsparcia psychologicznego, które – jak widać – jest niezwykle ważne. Okazuje się, że psycholog sportu jest też kimś więcej. Staje się doradcą i bez wątpienia, jedną z najważniejszych części zespołu, który przygotowuje zawodników do osiągania sukcesów.

Psychologia sportu dziś i w przyszłości – rosnące znaczenie i wyzwania

W ostatnich latach psychologia sportu zyskała dużą popularność, szczególnie wśród studentów AWF, psychologów i samych zawodników, zwłaszcza tych uprawiających sport wyczynowy. Coraz częściej zawodnicy podkreślają, że trening mentalny bardzo im pomaga w przygotowaniach do zawodów. Z racji tego, że temat ten staje się coraz bardziej popularny, zwiększa się również potrzeba na tego typu wsparcie. Co za tym idzie – świat sportu potrzebuje coraz większej liczby psychologów i dobrze przygotowanych specjalistów.

Niestety, problem polega na tym, że wielu z nich nie ma wystarczającego doświadczenia. Istnieje ryzyko, że w takiej sytuacji pomagać sportowcom będą osoby bez odpowiednich kwalifikacji. Taka sytuacja nie może skończyć się dobrze, z upragnionymi efektami… 

To, że ktoś zna różne techniki psychologiczne, to za mało. Jeżeli chcemy dostać naprawdę dobre wsparcie, taka osoba nie tyle powinna, co musi być solidnie przygotowana, doświadczona i cierpliwa. Rozwój psychologii sportu powinien dotyczyć nie tylko wzrostu zainteresowania tą dziedziną, ale przede wszystkim podnoszenia jakości świadczonych usług. Psycholog sportu musi być świadomy, że jego praca nie służy wyłącznie poprawie wyników, ale też wspiera rozwój osobisty sportowca [8]. Jedno pociągnie za sobą drugie, ale to trzeba połączyć. W kontekście przyszłości psychologii sportu warto zadać pytanie: czy sport może istnieć bez psychologii i psychologów? Odpowiedź brzmi – tak. Sport, jak świat społeczny, może funkcjonować bez psychologów, ale… nie bez psychologii [9].

Choć niektórzy sportowcy samodzielnie wypracowują sposoby radzenia sobie z presją, a sami trenerzy także często pełnią funkcję wsparcia psychicznego, to potrzeba dobrze przygotowanych psychologów sportu będzie tylko rosnąć – szczególnie jeśli usługi te będą świadczone na coraz wyższym poziomie.

Bo skoro sport się rozwija, stawki rosną, a presja jest coraz większa… to czy można sobie dziś wyobrazić mistrzostwo bez psychicznego przygotowania?

Natalia Tatarczuch
Socjolog&Coach

Zapraszamy także do przeczytania podobnych tematycznie artykułów:

• Samoakceptacja a zdrowie psychiczne – jak budować pozytywne poczucie własnej wartości?
• Rozdwojenie jaźni – co to jest oraz jakie są objawy plus przykłady
• Krytyka konstruktywna a krytykanctwo
• Skutki nadmiernego korzystania z nowych technologii

Przypisy

1. J. Zdebski, Współczesne rozumienie psychologii sportu, [w:] H. Grabowski (red.), Perspektywy poznawcze i praktyczne nauk o kulturze fizycznej, Kraków 2002, s. 63-70.
2. M. H. Anshel, Sport psychology. From theory to practice, San Francisco 2003.
3. J. Blecharz, Wsparcie psychologiczne w drodze do mistrzostwa sportowego, Kraków 2005.
4. J. Blecharz, Psychologia we współczesnym sporcie – punkt wyjścia i możliwości rozwoju, Przegląd Psychologiczny, 2006, TOM 49, Nr 4, s. 445-462.
5. Tamże.
6. J. Blecharz, Wsparcie psychologiczne w drodze do mistrzostwa sportowego, Kraków 2005.
7. T. Morris, J. Summers (red.), Psychologia sportu – strategie i techniki, Warszawa 1998.
8. V. Papacharisis, The effectiveness of teaching a life skills program in sport context, Journal of Applied Sport Psychology, 2005, 17, 3, s. 247-254.
9. W. Łukaszewski, Wielkie pytania współczesnej psychologii, Gdańsk 2003.